مروری بر تاریخچۀ رادیوهای فارسی زبان برون مرزی
از آغاز تا امروز ــــــ) بخش سوم) رادیو بی بی سی
پژوهش: فریدون معمار
مقدمه:
در بخش قبلی این جستار به آغاز کار رادیوی برون مرزی بی بی سی فارسی و سیر تحول برنامه های آن و نیز تاثیر این رسانه به عنوان ابزار تبلیغاتی دولت انگلستان بر حوادث سیاسی و اجتماعی ایران از ابتدای جنگ دوم جهانی تا سال های منتهی به وقایع ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ پرداختیم و گفتیم که از خلال مکاتبات محرمانۀ آن دوران، به روشنی می توان دریافت که محتوای برنامه های این رادیو با خط دهی و هدایت مستقیم مقامات سیاسی و اطلاعاتی دولت بریتانیا تنظیم می شده.
در سندی به تاریخ ۲۱ ماه ژوئیه ۱۹۵۱، یعنی اوایل نهضت ملی شدن صنعت نفت یکی از مقامات وزارت خارجۀ انگلستان به سفیر این کشور در تهران بابت پیشنهادهایی تشکر کرده است که «بی بی سی عیناً آن ها را دنبال کرد» تا تبلیغات خود علیه دولت ایران را تقویت کند. در این سند توصیه شده که در گفتارهای بی بی سی از حملۀ مستقیم به سایر مقامات رسمی ایران اجتناب شود زیرا ممکن است که بعدها به همکاری آنان نیاز باشد. Roberts,Mervyn, 2012, Iranian studies , vol . 45 ـ 6 (تحلیل تاثیر تبلیغات در ایران سال (۱۹۵۳ البته بنگاه سخن پراکنی بریتانیا تا همین اواخر دخالت این رادیو در رویدادهای مربوط به ملی شدن صنعت نفت ایران و حوادث ۲۸ مرداد را انکار می کرد یا دست کم مسکوت می گذاشت و تنها در سال ۲۰۱۱ بود که جزئیاتی از آن را علنی ساخت )رجوع شود به مستندات منتشر شده در سال ۲۰۱۱ پیرامون اعتراف بی بی سی به نقش خود (rferl.org این تاخیر طولانی در اذعان رسمی از دید منتقدان نشان دهندۀ این است که بی بی سی نمی خواست اعتبار بی طرفی اش که همواره بر آن تاکید می کند مخدوش شود. با این همه نباید از نظر دور داشت که عوامل متعددی در حوادث مربوط به سقوط دولت دکتر مصدق در سال ۱۹۵۳ نقش داشته که همسویی بی بی سی تنها یکی از آن عوامل بوده.
رادیوی برون مرزی فارسی بی بی سی طی دهه های پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ از نظر فنی و میزان پوشش دستخوش تحولات متعددی شد؛ در دهه های ۵۰ و ۶۰ قرن گذشته پخش برنامه ها عمدتاً از لندن و از طریق فرستنده های موج کوتاه صورت می گرفت که در واقع بخشی از سرویس رادیویی بی بی سی جهانی بود که پس از جنگ نیز به عنوان شاخه ای از سرویس برون مرزی ادامه پیدا کرد. در اواسط دهۀ ۶۰ مدیریت رادیوی فارسی مجدداً به سرویس بی بی سی جهانی واگذار شد و به منظور بهبود پوشش و صدا رسانی بهتر به ایران و منطقۀ خاورمیانه از ایستگاه های موج کوتاه مستقر در کشورهای عمان، قبرس، انگلستان و تایلند استفاده شد. (publication .parliament .uk) هر چند که در همان حال نیز برنامه های اصلی شامگاهی که روی موج متوسط پخش می شد در تهران قابل استفاده نبود و شنوندگان ناچار به استفاده از باندهای رادیویی شلوغ موج کوتاه بودند. در آن زمان برای تقویت پوشش صدا در افغانستان و آسیای مرکزی بی بی سی مدت ها یک فرستندۀ کوچک موج متوسط در شهر دوشنبه واقع در تاجیکستان را اجاره کرده بود که آن نیز کارایی چندانی نداشت. تنها در سال ۲۰۰۲ بود که یک فرستندۀ پرقدرت رادیویی در عمان در مدار قرار گرفت و پس ازآن پوشش کل منطقه بهبود پیدا کرد. علاوه بر این، از سال ۲۰۰۰ به بعد به تدریج پخش زندۀ اینترنتی نیز به مجموعۀ امکانات فنی افزوده شد و اندکی بعد برخی برنامه های رادیویی در کنار برنامه های تلویزیونی از طریق پخش ماهواره ای در دسترس قرار گرفت. مقارن همین ایام در کنار تقویت پوشش فرستنده ها، اقداماتی نیز در زمینۀ بهبود تجهیزات استودیویی صورت گرفت و بی بی سی فارسی پس از هفتاد سال فعالیت در استودیوهای قدیمی «بوش هاوس» لندن به همراه سایر بخش های سرویس جهانی در سال ۲۰۱۲ به مقر جدید بی بی سی موسوم به Broadcasting House منتقل شد.
به باور بسیاری از مورخان تاریخ معاصر ایران پس از کودتای ۲۸ مرداد روابط جدید دولت ایران با رادیوی بی بی سی فارسی آمیزه ای از بهره برداری توام با بدبینی بود. در دهۀ ۱۳۳۰ مواضع ضد دکتر مصدق بی بی سی عملاً با منافع حکومت همسو تلقی می شد. در این بازۀ زمانی هیچ گونه اعتراض رسمی از سوی دربار ایران به رویکردهای خبری و تحلیلی این رادیو گزارش نشده است اما با گذشت زمان، تغییر جهت گیری های خبری بی بی سی در نوع پوشش وقایع سیاسی و گزارش های تحلیلی این رادیو از وضعیت ایران در دهه های ۴۰ و ۵۰ شمسی خشم و نارضایتی دربار را برانگیخت. خاصه آن که در سال های منتهی به انقلاب ۵۷ بی بی سی فارسی علیرغم فشار شدید دربار و وزارت خارجۀ ایران، ضمن پخش سخنان مخالفان و حتی مصاحبه با آیت الله خمینی در آبان ۱۳۵۷،عملاً به مهم ترین مرکز خبر رسانی انقلابیون تبدیل شده بود، به گونه ای که در ماه های پایانی حکومت سلطنتی در ایران، پادشاه ایران، بی بی سی فارسی را دشمن شمارۀ یک خود نامید و رسماً از دولت بریتانیا درخواست کرد آن را تعطیل کنند. اسناد آرشیوی نشان می دهد که سِر آنتونی پارسونز سفیر وقت انگلستان در تهران، شکایت های شاه را به لندن مخابره کرده و هشدار داده بود که پخش این برنامه ها شاه ایران در مقام «دوست مهم بریتانیا در منطقه» را به شدت آزرده است. (aljazeera.com) همین اسناد حاکی است که در لندن نیز پاره ای از مقامات به منظور جلب نظر شاه خواستار تعطیلی بخش فارسی بی بی سی شده بودند ولی در نهایت وزیر خارجۀ وقت انگلستان دیوید اوین استدلال کرد که منافع دراز مدت بریتانیا در گرو ادامۀ همین شیوه است. به این ترتیب، علیرغم همۀ این تلاش ها در تهران و لندن، بخش فارسی بی بی سی به کار خود ادامه داد. بر این اساس می توان نتیجه گرفت که پخش مصاحبۀ اختصاصی بی بی سی با آیت الله خمینی در ۱۵ آبان ۱۳۵۷ که تاثیری تاریخ ساز در روند انقلاب اسلامی داشت حاصل تایید و حمایت های دولت وقت بریتانیا از سیاست های خبری بی بی سی فارسی بود. لذا بی سبب نیست که به گفتۀ یکی از پژوهشگران، شخص پادشاه بی بی سی فارسی را مسبب اصلی تحرک انقلاب ۱۳۵۷ می دانست و از آن به عنوان «مروج انقلاب» یاد می کرد. (Iranianstudies.stanford.edu) این باور به حدی قوی بود که حتی در کتاب «خاطرات علم» به نقل از شاه از این رسانه به عنوان «محرک اعتراضات» نام برده می شود.
نکتۀ قابل تامل در مورد نقش بی بی سی فارسی در انقلاب سال ۵۷ این است که پس از استقرار حکومت اسلامی رسانه ای که تریبون انقلاب شناخته شده بود مورد سوظن سردمداران حکومت انقلابی مستقر قرار گرفت. در همان نخستین سال های پس از انقلاب رسانه های حکومتی با یادآوری و برجسته ساختن نقش بی بی سی در کودتای ۲۸ مرداد کوشیدند که آن را دشمن انقلاب و مردم ایران معرفی کنند، به گونه ای که اکبر هاشمی رفسنجانی بعدها در این باره گفت: «در جریان انقلاب، اخبارشان به ضرر رژیم شاه بود و خیلی وقت ها به ضرر ما هم بود..(iranwire.com«
در جریان جنگ هشت سالۀ ایران و عراق ( ۱۳۵۹ ـ (۱۳۶۷ رادیوی برون مرزی بی بی سی از جمله معدود دریچه های خبری مستقل تلقی می شد. در شرایطی که رسانه های داخلی هر دو کشور به ضرورت وضعیت جنگ، روایت های رسمی حکومت های خود را منتشر می کردند بی بی سی فارسی گزارش های متفاوتی از تحولات جنگ، وضعیت جبهه ها و بازتاب های بین المللی ارائه می داد. گفتنی است که در همان ایام نامۀ معروف آیت الله منتظری دربارۀ اعدام های سال ۱۳۶۷ در اسفند ماه آن سال برای بار نخست از رادیو بی بی سی فارسی پخش شد که به گفتۀ منابع رسمی خشم رهبر انقلاب را برانگیخت و یکی از دلایل عزل آیت الله منتظری از قائم مقامی رهبری بود. در دوران جنگ هشت ساله بسیاری از مردم، از جمله مقامات حکومتی برای دریافت تصویر واقعی تری از جنگ به بی بی سی گوش می دادند، این موضوع به دفعات در خاطرات هاشمی رفسنجانی ذکر شده است.
فعالیت های خبری بی بی سی فارسی همواره با فراز و نشیب های سیاسی بسیار مواجه بوده است. پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی به تدریج حساسیت نسبت به کار این رسانه افزایش یافت. به نحوی که شورای عالی امنیت کشور مصوبه ای گذراند که هرگونه مصاحبۀ مسئولان با رسانه های فارسی زبان خارج از کشور از جمله بی بی سی را ممنوع کرد و در یک مورد دفتر بی بی سی در تهران تعطیل و فعالیت های خبرنگاران آن غیرقانونی اعلام شد. اتهام به بی بی سی به عنوان «دست بلند امپریالیسم و جاسوسی» هیچ گاه از ادبیات سیاسی ایران، چه قبل و چه بعد از انقلاب کنار گذاشته نشد. از منظر جمهوری اسلامی ایران این رسانه همواره بخشی از ابزار جنگ نرم غرب علیه نظام به شمار رفته است. این طرز تلقی طی سالیان متمادی فعالیت های این رادیو اقدامات تندی نظیر اخراج خبرنگاران، تعطیل دفاتر خبری، محدود ساختن دسترسی شنوندگان از طریق ایجاد اختلال در پخش امواج و نظایر آن را در پی داشته است.
علاوه بر مواردی که پیش تر به آن ها اشاره شد از جمله مقاطع تاریخی مهم دیگری که بی بی سی فارسی با ارائۀ روایت های خاص خود به لحاظ تاثیرگذاری در شرایط اجتماعی ایران نقش آفرین بوده می توان به پوشش اعتراضات پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ «جنبش سبز» و حوادث سال های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» اشاره کرد. در جریان این اعتراضات خبرنگار مقیم بی بی سی در تهران به اتهام «تحریک شورش ها» از کشور اخراج شد و پس از آن تلاش بی بی سی برای اعزام مجدد خبرنگار دائمی در تهران هرگز مجوز نگرفت.(Theguardian.com)
در طول مدت بیش از هشت دهه فعالیت، بی بی سی فارسی علاوه بر پخش اخبار و بولتن ها و تحلیل های خبری، برنامه های متنوعی تولید و پخش کرد که برخی از آن ها به دلیل تاثیر بلند مدت در تاریخ رسانه های شنیداری فارسی زبان ماندگار شده اند. از آن جمله «چشم انداز بامدادی» که شامل پوشش اخبار، مروری بر مطبوعات و تحلیل مهمترین رویدادهای روز بود و هر روز صبح از رادیو پخش می شد. نسخۀ تصویری این برنامه بعدها به تلویزیون برون مرزی بی بی سی منتقل شد. «مجلۀ شفاهی» که در بحبوحۀ جنگ ایران و عراق شکل گرفت و یک برنامۀ ترکیبی از اخبار و موضوعات فرهنگی همراه با طنز بود. «روز هفتم» که یک برنامۀ تفریحی ـ هنری بود، از دهۀ نود میلادی آغاز شد و سال ها نیز ادامه داشت؛ این برنامه نخستین تریبون بسیاری از استعدادهای موسیقی و آواز در دهه های اخیر محسوب می شود. برنامۀ «نوبت شما» که در تعامل با شنوندگان تهیه می شد و فضایی برای طرح نظرات مختلف دربارۀ موضوعات سیاسی و اجتماعی ایجاد می کرد. سرانجام، مجموعه ای از برنامه های فرهنگی و آموزشی نظیر آموزش زبان انگلیسی در سطوح مختلف و مستندهایی از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران که متن برخی از آن ها بعداً به صورت کتاب نیز منتشر شد. در تاریخچۀ طولانی رادیوی برون مرزی فارسی بی بی سی، چهره های شاخصی نقش آفرینی کرده اند که از آن جمله می توان به مسعود فرزاد، ابوالقاسم طاهری، پروین صرفی، بهروز آفاق، حسین دارا باغی، شهریار رادپور، عنایت فانی، محمود کیانوش، مسعود بهنود، بهزاد بلور و بسیاری دیگر اشاره کرد که نام و خاطرۀ آن ها در ذهن شنوندگان این رادیوی خاموش شده هنوز باقی است. آرشیو شنیداری بی بی سی فارسی به سبب وجود گزارش های منحصر به فردی که از رویدادهای هشتاد سالۀ ورزشی، هنری، ادبی، فرهنگی و سیاسی ایران و مصاحبه ها و میزگردها و برنامه هایی که با حضور بزرگان ادب و هنر و دانش برگزار و ضبط شده است یکی از غنی ترین منابع تحقیقاتی تاریخ معاصر ایران است.
بی بی سی فارسی در دهه های پایانی فعالیت خود، حدود ۲۸ ساعت برنامه در هفته تولید می کرد که شامل چهار نوبت پخش اخبار و گزارش های خبری و چند برنامۀ بلند مدت هفتگی در حوزۀ آموزش و سرگرمی بود. سرانجام در سپتامبر سال ۲۰۲۲ بی بی سی اعلام کرد که به دلیل تغییر راهبرد و صرفه جویی سرویس رادیوی فارسی ) و عربی ( را تعطیل و منابع مالی و فنی خود را در سرویس های دیجیتال متمرکز می کند.
آخرین برنامۀ رادیوی فارسی برون مرزی بی بی سی در ۲۶ مارس سال ۲۰۲۳ پخش شد و از آن پس، این رادیو پس از ۸۲ سال فعالیت پر جنجال، به کار خود پایان داد. البته پخش برنامه به زبان دری برای افغانستان، پس از این تاریخ نیز کماکان از طریق موج کوتاه ادامه پیدا کرد. گفتنی است که در جریان جنگ اخیر ایران و اسرائیل رادیوی تعطیل شدۀ بی بی سی فارسی موقتاً پخش برنامه های خود را روی موج متوسط و کوتاه از سر گرفت اما این بار به جای تولید برنامه های رادیویی خاص، عمدتاً صدای برنامه های خبری تلویزیون فارسی بی بی سی برای شنوندگان سابق این رادیو در ایران و خاورمیانه پخش شد.
