موج های بی مرز
مروری بر تاریخچۀ رادیوهای فارسی زبان برون مرزی از آغاز تا امروز
بخش چهارم : رادیو مسکو
پژوهش: فریدون معمار
برنامۀ فارسی رادیو مسکو یکی از صداهای ماندگار در خاطرۀ جمعی مخاطبان این رادیوی برون مرزی به شمار می رود. تاریخچۀ تحولات این رادیو را که به دهۀ ۱۹۴۰ برمی گردد به سه دورۀ مشخص می توان تقسیم کرد: تأسیس در دوران جنگ دوم جهانی، اوج فعالیت در زمان جنگ سرد و دگرگونی کلی پس از فروپاشی شوروی.
بخش برون مرزی رادیو دولتی شوروی سابق در ۲۹ اکتبر سال 1929 راه اندازی شد و این نخستین بار در جهان بود که یک کشور برنامه هایی به زبان های خارجی روی امواج رادیویی پخش می کرد. نخستین برنامۀ برون مرزی رادیو مسکو به زبان آلمانی بود که ابتدا هر دو روز یک بار و سپس به طور روزانه پخش می شد. بعد از حملۀ آلمان به شوروی در ژوئن ۱۹۴۱، میزان و تعداد برنامه های خارجی به سرعت افزایش یافت. در سال ۱۹۹۳ رادیوی برون مرزی مسکو به هفتاد و هفت زبان و به مقصد ۱۶۰ کشور مختلف برنامه پخش می کرد (ria.ru). این شبکۀ گستردۀ رادیویی نقش مهمی در تبلیغات سیاسی و دیپلماسی رسانه ای و جنگ روانی در طول مدت جنگ جهانی دوم و پس از آن در ایام جنگ سرد ایفا کرد.
بخش فارسی رادیو مسکو نیز به نوبۀ خود یکی از قدیمی ترین رسانه های برون مرزی جهان است که از میانۀ جنگ جهانی دوم تا به امروز فعالیت داشته است. این برنامه که در بحبوحۀ جنگ جهانی دوم متولد شد و امروزه به نام صدای روسیه شناخته می شود، طی مدت بیش از هشتاد سال، فراز و نشیب های فراوانی را پشت سر نهاده است. به سبب نابسامانی های ناشی از شرایط جنگ و اینکه پخش برنامه ها در ابتدا به طور نامنظم و محدود صورت می گرفته است، در منابع موجود، تاریخ های متفاوتی برای شروع به کار برنامۀ فارسی برون مرزی رادیو مسکو ذکر شده است. بنا بر پاره ای از این منابع بخش فارسی این رادیو در ۲۳ ژوئن ۱۹۴۱ یعنی یک روز پس از حملۀ آلمان نازی به شوروی راه اندازی شد. گفته شده که این برنامه در ابتدا فقط ۱۵ دقیقه و تنها شامل بولتن اخبار رسمی دفتر اطلاعات شوروی بود. اسنادی که در دست است حاکی است که در روز ۱۳ تیر ماه ۱۳۲۰ (چهارم ژوئیه ۱۹۴۱) رادیو فارسی مسکو متن بیانیۀ ایوان اسمیرنوف سفیر جدید شوروی در تهران را پخش کرد که در آن بر روابط حسنۀ ایران، شوروی و انگلستان تاکید و شایعات مربوط به احتمال حملۀ مشترک انگلیس و شوروی به ایران تکذیب شده بود. به نظر می رسد این موارد مربوط به یک دوره پخش آزمایشی و غیر منظم بوده باشد و پخش رسمی برنامۀ فارسی از حدود سال ۱۹۴۹ آغاز شده و انگیزۀ آن مقابله با رادیوهای برون مرزی غربی نظیر بی بی سی فارسی و بعدها صدای آمریکا بوده است.
پس از اشغال نظامی ایران توسط متفقین، رویکرد تبلیغاتی رادیو مسکو تغییر محسوسی پیدا کرد. مدت برنامه ها افزایش یافت و به حدود یک ساعت در روز رسید. در این دوره محتوای برنامه ها همسو با برنامه های رادیو بی بی سی فارسی در تقابل با برنامه های رادیو برلین رنگ و بوی ضدفاشیستی داشت. تبلیغات کمونیستی و زمینه سازی برای ایجاد حزبی به نام حزب توده در ایران، در مهر ماه ۱۳۲۲ ـ نیز دست آورد دیگری از فعالیت های این دوره از تاریخ رادیو مسکو محسوب می شود. محتوای برنامۀ فارسی در این دوره به شدت تحت تأثیر خط مشی حزب کمونیست شوروی و دستگاه دیپلماسی این کشور قرار داشت و اخبار و تحلیل ها معمولاً به نفع بلوک شرق و علیه کشورهای غربی نیز نظام حاکم بر ایران جهت دهی می شد. کوتاه سخن آن که هدف راه اندازی برنامۀ فارسی در بخش سرویس های خارجی رادیو مسکو پاسخ به فعالیت های تبلیغاتی رادیویی آلمان نازی و متحدانش در جنگ جهانی دوم و همچنین ابزاری برای تبلیغ ایدئولوژی کمونیستی و بزرگنمایی دستاوردهای شوروی سابق و نهایتاً تأثیرگذاری بر مخاطبان فارسی زبان در ایران، افغانستان و تاجیکستان بود.
در آن ایام بخش فارسی رادیو مسکو، در کنار سایر سرویس های خارجی رادیویی شوروی، از امکانات و تجهیزات استودیویی سایر رادیوهای برون مرزی استفاده می کرد و برنامه ها از فرستنده های پر قدرتی در خاک شوروی و اروپای شرقی و حتی کوبا پخش می شد. در این سال ها جمعی از نویسندگان و شاعران ایرانی مقیم شوروی نیز با برنامه های فارسی رادیو همکاری می کردند که به عنوان نمونه به ابوالقاسم لاهوتی، شاعر معروف می توان اشاره کرد که در شوروی به سر می برد. با پایان جنگ جهانی دوم و آغاز جنگ سرد، رویکرد تبلیغاتی بخش فارسی رادیو مسکو نیز ابعاد تازه ای پیدا کرد. یک سند وزارت خارجۀ آمریکا حاکی است که در دوران جنگ سرد ( ۱۹۴۷ ـ ۱۹۹۱) رادیو مسکو با پخش برنامه به بیش از پنجاه زبان مختلف ، عملاً به بزرگترین شبکۀ رادیویی برون مرزی جهان تبدیل شده بود. در اواخر دهۀ ۱۹۷۰، ایالات متحده به هنگام طرح افزایش زمان پخش برنامۀ فارسی صدای آمریکا اعلام کرد که ایرانیان مدت هاست که با طیف وسیعی از تبلیغات منظم رادیوهای شوروی به زبان های فارسی، آذری و کردی مواجه اند. (The Shortwaves Radio Audio Archive )
در اوج جنگ سرد ، برنامۀ فارسی رادیو مسکو روزانه در چند نوبت صبح و عصر پخش می شد و شامل اخبار، تحلیل های سیاسی، برنامه های ادبی و هنری، موسیقی و پاسخ به شنوندگان بود. یکی از ابتکارات سرویس برون مرزی رادیوهای شوروی در آن زمان که از سال ۱۹۶۳ آغاز شد، تولید و پخش یک بولتن خبری واحد به بیش از ۷۰ زبان مختلف برای مخاطبین خود در سراسر جهان بود که شامل برنامۀ فارسی نیز می شد. در دهۀ ۱۹۸۰، پخش آیتم هایی نظیر موسیقی و سرود، طرح نامه های شنوندگان و پاسخ به پرسش های آنان دربارۀ شوروی رواج پیدا کرد و دو سرود معروف «گلشن صلح» و «نوای دل» که توسط جمشید کشاورز گوینده و آهنگساز ایرانی مقیم شوروی ساخته شده بود، مدت ها هر هفته در برنامۀ فارسی پخش می شد.
در سال های ۱۳۲۴ ـ ۱۳۲۵ که بحران آذربایجان و نفوذ نیروهای شوروی در ایران به اوج خود رسیده بود، سرویس برون مرزی رادیویی شوروی و در رأس آن ها برنامۀ فارسی رادیو مسکو، آشکارا در راستای منافع آن کشور و سیاست های جدایی خواهان مبنی بر تشکیل حکومت های خودمختار در آذربایجان و مهاباد، تبلیغ می کرد. همزمان با این تبلیغات، گفتارها و تحلیل های دیگری که از رادیو مسکو پخش می شد، نقش انگلستان در بهره کشی از صنایع نفت خوزستان را مورد انتقاد قرار می داد و در دامن زدن به اعتصابات کارگران شرکت های غربی، تأثیر گذار بود. دهه های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ نیز عصر تداوم جنگ روانی رادیو مسکو علیه نفوذ غرب در ایران بود. در جریان حوادث ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ رادیو مسکو سقوط دولت دکتر مصدق را یک توطئۀ امپریالیستی محصول همکاری آمریکا و بریتانیا معرفی می کرد اما با گذشت زمان و دگرگونی در سیاست های خارجی شوروی نسبت به ایران، لحن رادیو مسکو نیز دستخوش تحول شد. از اواخر دهۀ ۱۹۵۰ و به ویژه پس از برقراری نسبی روابط حسنه بین ایران و شوروی در اوایل دهه ۱۹۶۰ و دیدار مقامات دو کشور و عقد موافقت نامه هایی در سال ۱۹۶۵، آشکارا از شدت تبلیغات منفی مستقیم رادیو مسکو علیه حکومت ایران کاسته شد.
در سفر اکتبر ۱۹۶۵ شاه و شهبانوی ایران به شوروی، داگمارا بوتوینوا (Dagmara Botvinova) گویندۀ سرشناس برنامۀ فارسی رادیو مسکو، به عنوان مترجم ملکۀ ایران خدمت کرد. (spanta.ir) در این دیدار وقتی شهبانوی ایران فهمید که داگمارا هرگز به ایران نرفته است شخصاً از وی دعوت کرد که به ایران سفر کند. در پی این دعوت داگمارا در سال ۱۳۴۵ به همراه یک هیئت فرهنگی به ایران رفت و حتی در رادیو تهران حضور پیدا کرد. پس از این دیدار نمادین رایو مسکو دیگر نقش یک رسانۀ متخاصم را ایفا نمی کرد بلکه می کوشید که با پخش برنامه های ادبی و هنری و فرهنگی تصویر مثبتی در اذهان مخاطبان ایرانی خود ایجاد کند.
دردهۀ ۱۳۵۰ سیاست خارجی و دیپلماسی تبلیغاتی شوروی در قبال ایران پیچیده تر شد؛ از یک سو شاه ایران به غرب نزدیک تر شده و برنامه های تسلیحاتی و هسته ای ایران نگرانی هایی در مسکو ایجاد کرده بود و از سوی دیگر شوروی تمایل داشت روابط اقتصادی نظیر مشارکت در پروژه های فولاد سازی و گاز ایران را حفظ کند. بنا بر این در این دوران رادیو مسکو بسیار محتاطانه عمل می کرد و بیشتر محتوای برنامه ها را اخبار جهان، برنامه های فرهنگی و موسیقی و تفسیرهای ملایم تشکیل می داد.
انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ نقطۀ عطف مهمی در سیاست های تبلیغاتی برنامۀ فارسی رادیو مسکو بود. این انقلاب از دید دیپلماسی شوروی فرصتی برای گسترش نفوذ ایدئولوژیک به شمار می رفت بنا بر این در سال های اولیۀ پس از انقلاب این رادیو پشتیبانی رسانه ای قابل تاملی از نظام جدید ایران به عمل آورد و در سال های جنگ (دهۀ ۱۳۶۰) علی رغم روابط دوستانۀ شوروی با عراق ظاهراً جانب بی طرفی را حفظ می کرد و ضمن تأکید بر ضرورت صلح اشاره می کرد که قدرت های غربی در پشت صحنه به طولانی شدن جنگ دامن می زنند. به طور کلی در جریان انقلاب ۵۷ و سال های پس از آن تا زمان فروپاشی اتحاد شوروی برنامۀ فارسی برون مرزی رادیو مسکو محتاطانه حجم عظیمی از تحولات ایران را پوشش می داد.
در سال ۱۹۹۳ رادیو مسکو در ساختاری جدید با نام «صدای روسیه» (Voice of Russia) به کار ادامه داد. در دهۀ ۱۹۹۰ روسیۀ جدید با مشکلات داخلی فراوانی روبه رو بود و بودجۀ رسانه های برون مرزی کاهش چشمگیری پیدا کرد. با این حال پخش برنامه های فارسی متوقف نشد بلکه با رویکرد تازه ای ادامه یافت، هر چند دیگر از ادبیات کمونیستی کمتر استفاده می شد. با وجود فضای متفاوت این دوران نقد سیاست های آمریکا و کشورهای غربی همچنان بخش ثابتی از تحلیل های خبری رادیو مسکوی فارسی را تشکیل می داد.
از نظر تجهیزات فنی و شیوۀ پخش نیز در این دوران تغییراتی رخ داد. صدای روسیه علاوه بر موج کوتاه و موج متوسط شروع به پخش برنامه از طریق ماهواره و اینترنت کرد. مع هذا، تا سال ۲۰۱۳ صدای روسیه همچنان برنامه های خود را روی موج کوتاه برای مناطق مختلف خاورمیانه پخش می کرد. در اواخر این سال دولت روسیه تصمیم به یکپارچه سازی رسانه های برون مرزی گرفت و صدای روسیه در خبرگزاری دولتی جدیدی به نام روسیا سگودنیا به معنی «روسیۀ امروز» ادغام شد. (reddit.com) بر این اساس از اول ژانویۀ ۲۰۱۴ بخش اعظم پخش رادیویی برون مرزی روسیه از جمله پخش برنامۀ فارسی روی امواج کوتاه و متوسط متوقف شد و صدای روسیه اعلام کرد که از این پس برنامه ها را عمدتاً به شکل آنلاین و دیجیتال ارائه خواهد داد (swlin.com). به این ترتیب سال ۲۰۱۴ را می توان پایان عصر رادیویی سنتی برنامۀ فارسی رادیو مسکو دانست.
در ادامۀ این پژوهش در شمارۀ آينده به جنبه های دیگری از تاریخچۀ تحولات رادیوی برون مرزی شوروی خواهیم پرداخت.
تمبر پستی منتشر شده در شوروی در سال ۱۹۷۹ به یادبود پنجاهمین سال تأسیس برنامه های برون مرزی رادیو مسکو
داگمارا بوتوینوا گوینده و مترجم سرشناس برنامۀ فارسی رادیو مسکو
