موج های بی مرز
مروری بر تاریخچۀ رادیوهای فارسی زبان برون مرزی از آغاز تا امروز
از آغاز تا امروز
پژوهش :فریدون معمار
بررسی چون و چند برنامۀ فارسی رادیو مسکو و چگونگی تأثیرگذاری آن طی نزدیک به یک قرن، بر جریان های مهم تاریخ معاصر ایران، بدون اشاره به مبانی سیاست های تبلیغاتی جهانی اتحاد جماهیر شوروی و تلاش های فنی انجام شده برای توسعه و تقویت زیرساخت های رادیویی آن کشور مقدور نیست. این سیاست ها عمدتاً تحت نظارت و مدیریت یک ساختار متمرکز اطلاعاتی و ارشادی در حزب کمونیست شوروی و هماهنگ با دیپلماسی آن کشور برنامه ریزی و اجرا می شد.
یک رادیوی لامپی رومیزی مدل استونیا ساخت شوروی در دهه های ۱۹۵۰ و ۶۰
در سال۱۹۱۷ که انقلاب کمونیستی در شوروی به ثمر رسید، گیرنده و فرستندۀ رادیویی صوتی هنوز در دسترس نبود و ارتباط رادیویی تنها از طریق مخابرۀ کدهای مورس انجام می گرفت. ولادیمیر ایلیچ لنین رهبر انقلاب اکتبر، برای فناوری رادیو به عنوان ابزاری در راه پیشبرد اهداف انقلاب کمونیستی ارزش بسیاری قائل بود، لذا از نخستین روزهای انقلاب، دولت شوروی بودجۀ هنگفتی را صرف توسعۀ تکنولوژی مخابراتی کرد و آزمایشگاه های متعددی برای ارتقای سطح امکانات فنی پخش و دریافت صدا تأسیس کرد. در حدود سال ۱۹۲۱ گروهی از دانشمندان شوروی موفق شدند با بهره گیری از فناوری های جدید، یک ایستگاه رادیویی تأسیس کنند که هر روز چند ساعت برنامه پخش می کرد که عمدتاً شامل اخبار و گفتارهای تبلیغاتی بود. از آنجا که گیرنده های رادیویی در آن زمان بسیار گران بود و مردم عادی توان خرید آن را نداشتند، تعداد زیادی بلندگو در محل های تجمع مردم در شهر نصب شده بود تا مخاطبان بتوانند این روزنامۀ گفتاری را بشنوند.
در دهۀ ۱۹۲۰ با متمرکز کردن و تحت کنترل گرفتن منابع تولید و پخش، رادیو در جمهوری های متحد شوروی به مراحل پیشرفته ای رسید؛ به عنوان مثال در سال ۱۹۲۲ مسکو قدرتمندترین ایستگاه رادیویی جهان را در اختیار داشت و در سال ۱۹۲۵، نخستین ایستگاه موج کوتاه جهان در آن کشور آغاز به کار کرد. با این حال تا سال ۱۹۲۹ پخش رادیویی در شوروی کمونیستی اهداف داخلی داشت و تأسیس برنامه های برون مرزی به تدریج و از این سال به بعد آغاز شد. حدود یازده سال پس از آن و در آستانۀ جنگ جهانی دوم که نیاز به ارتباط با همسایۀ جنوبی و نگرانی های ناشی از تحرکات آلمان نازی در ایران به وجود آمد، برنامۀ فارسی رادیو مسکو راه اندازی شد. بنا بر اسناد تاریخی در دسترس، در ۲۳ ژوئن سال ۱۹۴۱ (برابر با اول تیرماه ۱۳۲۰) اولین برنامۀ فارسی رادیو مسکو روی آنتن رفت. از محتوای این نخستین برنامه ها، اطلاعات زیادی در دسترس نیست ولی احتمالاً شامل اخبار جنگ و گفتارهایی علیه فاشیسم آلمان نازی و تکیه بر دوستی نزدیک میان دو کشور بوده است.
دیدار گویندۀ فارسی زبان رادیو مسکو داگمارا بوتوینوا و نویسندۀ روس فیودور گلادکوف (دو نفر سمت چپ) با دو تن از ادبای نامدار ایران ابوالقاسم لاهوتی و سعید نفیسی در مسکو.
برنامۀ فارسی که از فرستنده های نسبتاً قوی موج کوتاه متعلق به سرویس جهانی برون مرزی پخش می شد، علاوه بر ایران، بخش هایی از خاورمیانه، هند، چین و حتی ژاپن را نیز تحت پوشش قرار می داد. در آن زمان که تعدادی از نیروهای اشغالگر متفقین در ایران حضور داشتند این برنامه ها در جلب افکار عمومی به حمایت از متفقین تأثیر غیر قابل انکاری داشت. بدیهی است که علاوه بر موضوع جنگ، زمینه سازی های ایدئولوژیک و برجسته ساختن دستاوردهای ارتش سرخ و انتقاد از نظام حکومتی ایران به بهانۀ حفظ روابط با آلمان نازی نیز از جمله محورهای تبلیغاتی رادیو مسکو در دورۀ مورد بحث بوده است.
پس از پایان جنگ، کارزار رسانه ای شوروی وارد مرحلۀ جنگ سرد شد که مجموعۀ رادیوهای بین المللی شوروی ابزار اصلی آن محسوب می شد. در اوایل این دوره پیام محوری رادیو مسکو به زبان فارسی، حمایت از جنبش های به اصطلاح ضد استعماری و تبلیغ ایدئولوژی سوسیالیسم ـ کمونیسم بود که شدت و لحن آن متناسب با شرایط سیاسی تغییر می کرد. در اواخر دهۀ ۱۹۵۰ و در جریان غائلۀ آذربایجان در سال های ۱۳۲۴ و ۲۵ و ممنوعیت حزب توده در سال ۱۹۲۷، رادیوی فارسی زبان مسکو به تریبونی برای انتقادهای تند از دربار پهلوی و نفوذ غرب در ایران بدل شد. (trove.nla.gov.au)
تحلیل برخی از محتواهای آرشیوی نشان می دهد که در آستانۀ کودتای سال ۱۳۳۲، رادیو مسکو با تأکید بر دخالت انگلستان و آمریکا در امور ایران، سعی در بسیج افکار عمومی علیه کودتاگران داشت. در این دوره، حزب منحل شدۀ توده که هنوز مخفیانه فعال بود نیز از طریق این رسانه پیام های خود را به اطلاع هوادارانش می رساند. این سال ها اوج فعالیت های تبلیغاتی رادیو مسکو برای تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی مردم ایران در جهت مبارزه با نفوذ غرب، به خصوص آمریکا، به شمار می آید. اسناد منتشر شده از سوی سازمان سیا حاکی است که برنامه های رادیویی فارسی که در دهۀ ۱۳۳۰ از این رادیو و نیز رادیو تاشکند و رادیو باکو پخش می شد، شنوندگان قابل توجهی در ایران و منطقه داشت. (cia.gov) بنا بر یکی از این گزارش ها، در سال ۱۹۵۳ رایوهای فارسی زبان مسکو، باکو و تاشکند، گاه هر یک روزانه در چهار نوبت برنامه پخش می کردند. علاوه بر آن یک ایستگاه رادیویی مخفی با نام رادیوی دموکرات آذربایجان نیز وجود داشت که فرستندۀ آن در خاک شوروی بود و روزانه چندین ساعت برنامه به زبان های کردی، ترکی و فارسی پخش و مخالفان را به شورش علیه حکومت ایران ترغیب می کرد.
سه تن از گویندگان اخبار رادیوی فارسی مسکو در سال ۱۹۸۳ از چپ به راست، الکساندر بالادورین، مارونا آرسانیس و داگمارا بوتوینوا.
در اوایل جنگ سرد (دهه ۱۳۵۰) برنامه ها و گفتارهای رسمی رادیوهای برون مرزی شوروی و از جمله رادیو مسکو، بر تبلیغات تند ایدئولوژیک علیه غرب، حمایت از جنبش کمونیستی حزب توده و نیز حمایت از جنبش ملی گرایی حامی ملی شدن صنعت نفت ایران متمرکز بود. در سال های میانه و پایانی جنگ سرد، یعنی ده های۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، لحن رسمی تبلیغات رادیوهای فارسی زبان شوروی به تدریج تعدیل نسبی پیدا کرد. در این سال ها تمرکز بر نقد حضور نظامی و اقتصادی آمریکا در ایران، نظیر پیمان های نظامی و اقتصادی با غرب، حضور مستشاران خارجی در ایران و سرمایه گذاری های نفتی، بدون حملۀ مستقیم به شخص پادشاه بود. (trove.nla.gov.au) تبلیغ الگوی توسعۀ شوروی در صنایع علمی و فضایی، القای سیاست صلح جویانۀ آن کشور در کنار برنامه های فرهنگی، ادبی و تاریخی، در عین نفی ضمنی حکومت سلطنتی در مقایسه با وضعیت کارگران و دهقانان در دو کشور، بخش های عمدۀ برنامه های غیر خبری رادیو برون مرزی مسکو را در این دوره تشکیل می داد.
پس از وقوع انقلاب اسلامی در سال های ۱۹۷۹ ـ ۱۹۸۱ محتوای برنامه ها اغلب ضد امپریالیستی و برخوردار از صبغۀ حمایت از انقلاب مردم ایران بود و اخبار انقلاب با لحنی مثبت گزارش می شد. در خلال مدت گروگانگیری کارکنان سفارت آمریکا در تهران، اقدامات گروگانگیران واکنشی به دخالت های گذشتۀ واشنگتن در امور ایران توصیف می شد اما مدتی بعد از آغاز جنگ ایران و عراق، برنامه های برون مرزی رادیوهای شوری محتوایی دوگانه پیدا کرد. اسناد منتشر شده در سال های اخیر حاکی است که در این دوره رادیوهای رسمی شوروی همچنان از انقلاب ایران به مثابۀ عاملی برای وحدت جهان سوم علیه امپریالیسم غرب سخن می گفتند ولی برنامه های جنبی تبلیغاتی شوروی مانند گفتارهای رادیو باکو، رژیم مذهبی ایران را ارتجاعی خطاب می کردند. برای نمونه در تفسیری در تیرماه ۱۳۶۰ خشونت مذهبی جمهوری اسلامی نکوهش و نسبت به سرنوشت جنبش کمونیستی ایران ابراز نگرانی شد. (cia.gov)
در دهۀ پایانی حکومت شوروی، یعنی سال های آخر ۱۹۸۰، محتوای ایدئولوژیک برنامه ها به حداقل رسید و رویکردی خبری تر و واقع گرایانه تر بر برنامه ها حاکم شد. در این سال اعترافات غیر مستقیم به اشتباهات رژیم گذشته و نقد ملایمی بر پاره ای از جنبه های منفی اقدامات حکومت سابق، در خلال برنامه ها شنیده می شد که ناشی از فضای «گلاسنوست» بود. در این دوره، اخبار ایران با دقت و بی طرفی بیشتری منعکس می شد. کوتاه سخن آن که در آخرین سال های عمر اتحاد جماهیر شوروی، برنامۀ فارسی رادیوی برون مرزی مسکو، بیشتر نقش یک رسانۀ خبری حرفه ای را ایفا می کرد.
یکی از عوامل مقبولیت برنامه های رادیو مسکو در میان مخاطبان ایرانی، حضور گویندگان و برنامه سازان مسلط به زبان فارسی در این رسانه بود که برخی از آن ها مانند داگمارا بوتوینوا و بالادورین تسلط کم نظیری به زبان فارسی داشتند. همچنین مدیریت افرادی نظیر زولوتوف و تحلیلگران سیاسی مطلعی مانند ساوچنکو باعث می شد که محتوای برنامه ها برای مخاطب فارسی زبان جذاب و باورپذیر جلوه کند.
از نقطه نظر امکانات فنی، رادیوی برون مرزی مسکو طی نزدیک به شش دهه فعالیت خود، رشد چشمگیری داشت و عملاً یکی از پرقدرت ترین شبکه های رادیویی جهان محسوب می شد. (swing.com)
همان طور که اشاره شد در آغاز (دهه های۱۹۲۰ و ۳۰) پخش بین المللی محدود به چند فرستندۀ موج کوتاه ۱۹ و ۲۵ متر بود که ایستگاه های آن در حوالی مسکو و لنینگراد (فرستندۀ معروف به RV ـ 1) بود. توان این فرستنده ها از چند ده کیلو وات تجاوز نمی کرد و پوشش آن عمدتاً آسیا و بخشی از اروپا را در بر می گرفت که البته برای اکثر نقاط ایران کفایت می کرد. از دهۀ ۱۹۵۰ به بعد، رادیو مسکو زیر ساخت های پخش خود را گسترش داد. در این برهۀ زمانی، علاوه بر ایستگاه های مستقر در مسکو، فرستنده های باکو و تاشکند هم برنامه های فارسی پخش می کردند و رادیوی دیگری با عنوان رادیو دموکرات آذربایجان که فرستندۀ آن احتمالاً در شهر نخجوان قرار داشت، برای شمال غرب ایران برنامه هایی به زبان های فارسی، کردی و ترکی پخش می کرد. تا پایان دهۀ ۵۰، مجموعۀ پخش برنامه های فارسی شوروی به حدود ۳۵ ساعت رسید. (cia.gov)
در دهۀ ۱۳۶۰ به بعد با توسعه فن آوری های دیجیتالی، کیفیت سیگنال های پخش ارتقا پیدا کرد و همزمان با آن فرستنده های موج متوسط دیگری در نقاط مختلف نظیر ولادی وستوک، ماگادان و حتی کوبا به زیرساخت های رادیویی برون مرزی شوروی افزوده شد. برخی اسناد حاکی است که در دهۀ ۱۹۷۰ رادیو مسکو از طریق ایستگاه مستقر در ایروان نیز پخش برنامه های برون مرزی فارسی رادیو مسکو را تقویت می کرد تا در نقاط غرب و شمال غربی ایران، با رادیوهای معمولی هم قابل دریافت باشد. در دهۀ ۱۹۸۰، مجموعۀ زیرساخت فنی رادیوهای برون مرزی شوری که برنامه های فارسی را نیز شامل می شد، به شبکۀ غول آسایی مبدل شده بود که در نتیجه برای نخستین بار در جهان، پخش بیست و چهار ساعتۀ و شبانه روزی برخی از برنامه ها، از جمله برنامۀ انگلیسی، محقق شد. در اواخر این دهه، فناوری ماهواره ای نیز آرام آرام به این مجموعۀ غول آسا افزوده شد.
روی جلد بروشور اطلاع رسانی جدول پخش برنامه های برون مرزی رادیو مسکو منتشر شده در دهۀ ۱۹۸۰؛ این بروشور به زبان های مختلف از جمله فارسی چاپ و به تقاضای شنوندگان به نشانی آن ها فرستاده می شد.
مقارن این سال ها که با دورۀ رونق اقتصادی ایران عصر پهلوی دوم همزمان بود، دولت ایران گهگاه تلاش می کرد که با ایجاد اختلال (پارازیت) مانع شنیده شدن صدای رادیوهای بلوک شرق شود اما به علت همجواری دو کشور و قدرت بالای فرستنده های برون مرزی شوروی، این تلاش ها چندان موفق نبود تقریباً سراسر ایران، همواره زیر پوشش امواج رادیوی برون مرزی شوروی قرار داشت.
