موج های بی مرز
مروری بر تاریخچۀ رادیوهای فارسی زبان برون مرزی از آغاز تا امروز
بخش ششم
پژوهش: فریدون معمار
مطالعۀ تاریخچۀ پخش برنامه های رادیویی بین المللی به زبان فارسی از ایستگاه های مستقر در خارج از مرزهای جغرافیایی ایران بدون اشاره به فعالیت رادیوهای برون مرزی پراکنده در جمهوری های شوروی سابق و برخی رادیوهای مخفی دیگر با مالکیت دولتی که در هشت دهۀ گذشته به سوی ایران برنامه پخش کرده اند، کامل نخواهد بود.
هر چند که بنا به ملاحظات سیاسی دولت ها، اسناد معتبر چندانی از پخش های رادیویی مخفی برای ایران در دسترس نیست ولی عمده ترین بخش فعالیت این رادیوها به سال های جنگ سرد برمی گردد. به عنوان مثال در بهار سال ۱۹۵۹، یک رادیوی فارسی زبان که خود را «صدای ملی ایران» معرفی می کرد و ایستگاه آن در شوروی سابق بود شروع به کار کرد؛ این رادیو در سال ۱۹۸۶ با رادیوی آذری زبان موسوم به «صدای افکار عمومی شوروی» تحت عنوان «رادیو صلح و پیشرفت» ادغام شد و تا قبل از فروپاشی شوروی فعال بود. در کتاب «چپ در ایران به روایت اسناد ساواک» ص ۲۱۸ در این باره آمده است که این رادیو در سال ۱۳۳۸ به عنوان واکنش در برابر انعقاد قراردادهای نظامی ایران با آمریکا آغاز به کار کرد و برنامه های آن از فرستندۀ مرکزی مسکو پخش می شد. رادیوی مشابه دیگری که مقارن همان ایام در جبهۀ تبلیغات کمونیستی فعالیت می کرد رادیوی موسوم به «پیک ایران» بود؛ این رادیو از سال ۱۳۲۹ تا پاییز به زبان فارسی برنامه هایی در انتقاد از حکومت ایران و در راستای اهداف کمونیستی پخش می کرد. مرکز رادیو پیک ایران در صوفیه (بلغارستان) بود و از فرستندۀ رادیویی دولتی آن کشور پخش می شد. مسئولیت این رادیو ابتدا با حمید صفری و سپس فرج الله میرزایی با نام مستعار «جواد جوانشیر» از اعضای فعال حزب توده در خارج از ایران بود. (همان منبع ص ۲۰۴)
در ساختار متمرکز رادیوهای برون مرزی شوروی سابق رادیو باکو در جمهوری آذربایجان همواره نقشی ظاهراً محدود اما ثابت و مستمر داشته است. این رادیو یکی از نخستین شبکه های رادیویی در منطقۀ قفقاز به شمار می رود. بر پایۀ برخی از گزارش های تاریخی موجود پخش نخستین برنامه ها از رادیو باکو به صورت مقطعی و پراکنده از اواخر دهۀ ۱۹۲۰ آغاز شده بود ولی از نوامبر سال ۱۹۲۶ با پخش مرتب برنامه هایی به زبان آذری رسماً شروع به کار کرد. از تیر ماه سال ۱۳۲۰ با آغاز جنگ جهانی دوم بخش فارسی نیز به برنامه های این رادیو افزوده شد که سال های متمادی ادامه یافت. ایستگاه باکو به دلیل نزدیکی جغرافیایی و قرابت زبانی برنامه های آن با مردم آذری زبان ایران، تأثیر ویژه ای بر مخاطبان خود داشت. طی سال های جنگ سرد برنامه های فارسی و آذری این رادیو که از فرستنده های نیرومند موج کوتاه و موج متوسط ارسال می شد، از پوشش قابل توجهی در ایران و سایر کشورهای منطقه برخوردار بود. از جمله مدیران برنامه های فارسی آن دورۀ رادیو باکو از غلام محمد لی می توان نام برد که مسئولیت تدارک برنامه های فارسی را بر عهده داشت.
رادیوی دیگری که مقارن همان سال ها در شوروی به قصد انتقال پیام به مخاطبان ایرانی در منطقۀ آذربایجان ایجاد شد رادیوی استانی نخجوان بود. این رادیو که در سال ۱۹۳۱ تأسیس شده بود از سال ۱۹۶۴ به نام رادیو آراز (تلفظ دیگری از نام رود ارس)، روی موج کوتاه از ساعت ۷ تا ۲۳، برنامه پخش می کرد. نخجوان یک جمهوری خودمختار در محدودۀ جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی سابق بود که به سبب مرز مستقیم با استان های آذربایجان ایران و نزدیکی فرهنگی و زبانی با جمعیت آذری زبان، اهمیت ویژه ای در سیاست رسانه ای و تبلیغاتی شوروی داشت. رادیو نخجوان زیر نظر کمیتۀ رادیو و تلویزیون جمهوری آذربایجان شوروی و نهایتاً مسکو فعالیت می کرد و برخلاف رادیو باکو تمرکز پخش روی برنامه های آذری و روسی بود و تنها در مقاطع خاص برنامه هایی با محتوای قابل دریافت برای شنوندگان فارسی زبان پخش می کرد. با این حال جهت آنتن فرستنده ها به گونه ای تنظیم شده بود که دریافت برنامه ها در داخل ایران، به ویژه در ساعات بعد از غروب آفتاب، تحت شرایط یونسفری شبانه ممکن باشد. برنامه های موسیقی آذری رادیو نخجوان مخاطبان زیادی در نقاط تحت پوشش داشت. این رادیو بعد از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱، به یک رسانۀ محلی در منطقۀ نخجوان بدیل شد.
از مجموعۀ همین رادیوهایی که در دوران جنگ سرد تبلیغات کمونیستی شوروی را برای کشورهای همجوار پخش می کرد، می توان به رادیو تاشکند در ازبکستان اشاره کرد. این رادیو نیز همانند سایر رادیوهای مستقر در جمهوری های شوروی زیر نظر مستقیم کمیتۀ دولتی رادیو و تلویزیون شوروی موسوم به Gosteleradio USSR فعالیت می کرد. در برخی منابع آغاز پخش برنامه از این ایستگاه رادیویی سال ۱۹۲۷ ذکر شده است. از جزییات برنامه های قدیمی این رادیو اطلاعات زیادی در دسترس نیست اما اسناد موجود نشان می دهد که فرستندۀ آن یک ایستگاه موج متوسط با قدرت بین ۵۰ تا ۱۰۰ کیلووات بود که از دهۀ ۱۹۵۰ به بعد در ساعات مختلف برنامه هایی به زبان های فارسی، دری، پشتو، تاجیکی و روسی برای ایران و افغانستان پخش می کرده است. برنامه های این رادیو بر خلاف دیگر رادیوهای مستقر در جمهوری های شوروی کمتر شعاری و بیشتر خبری و فرهنگی بود.
رادیو دوشنبه نیز یکی دیگر از این رادیوها بود که در سال ۱۹۳۳ در جمهوری تاجیکستان راه اندازی شد و در ابتدا عمدتاً به زبان تاجیکی برنامه داشت اما از دهه ۱۹۵۰ بخش های جدیدی به زبان های روسی و فارسی نیز به برنامه های آن افزوده شد. (dmelal.ir)
در سال های جنگ سرد رسانۀ رادیو به علت هزینۀ پایین دریافت برای مخاطبان و توان پوشش فرامرزی، به یکی از مهم ترین کانال های نفوذ اطلاعاتی و ایدئولوژیک تبدیل شده بود. این امر به علت وجود سانسور در رادیوهای داخلی ایران اهمیتی مضاعف پیدا می کرد. در این میان هرچند که رادیو مسکو نقش مرکزی شناخته شده ای داشت، شبکه های رادیویی وابسته به حکومت شوروی و ایستگاه های مخفی، نقش مکمل و گاه کلیدی در شکل دهی و صورتبندی گفتمان های سیاسی دولت مرکزی ایفا می کردند. در تمام سال های آن دوران، مجموعۀ این ایستگاه های رادیویی کارکرد تبلیغاتی شدیدی داشتند و محتوای برنامه ها ترکیبی از اخبارگزینش شده، تحلیل های سیاسی هدفمند، گزارش های اقتصادی با تأکید بر مبانی اقتصاد سوسیالیستی و شعارهای ایدئولوژیکی بود. به لحاظ فنی، استفاده از فرستنده های موج کوتاه به اکثر این رادیوها اجازه می داد که پوشش تبلیغاتی مناسبی در حوزه ای مورد نظر ، به ویژه در ساعات شب، داشته باشند.
مجموعه برنامه های رادیوهای مستقر در جمهوری های شوروی سابق در ایران آن دوران بازتاب های متفاوتی داشت. برخی اسناد و تحلیل های تاریخی حاکی است که در کل ، مخاطبان فارسی زبان به دلایل فرهنگی، سنتی و مذهبی نمی توانستند با این رادیوها ارتباط همدلانه برقرار کنند historydocuments.org ولی نباید تأثیر فرهنگی و ایدئولوژیک احتمالی این رادیوها را هم تماماً نادیده گرفت. بر خلاف عامۀ مردم گروهی از روشنفکران و دانشجویان علاقمند به گفتمان چپ، مخاطب همیشگی این رادیوها بودند و از منظر سیاسی، تأثیر این رادیوها در تقویت ایدئولوژی چپ در ایران عصر جنگ سرد قابل انکار نیست.
در یک جمع بندی مقدماتی می توان گفت که رادیوهای فارسی زبان جماهیر شوروی سابق، صرف نظر از اختلاف نظرها در مورد میزان تأثیرگذاری شان، بخش قابل تأملی از جنگ نرم تبلیغاتی میان تهران و مسکو را تا پایان عصر حکومت سلطنتی در ایران، تشکیل می دادند. این رادیوها با برنامه های متمرکز بر ایدئولوژی کمونیستی و نقد حکومت سلطنتی، تلاش می کردند همگرایی سیاسی فرهنگی با جمهوری های فارسی زبان شوروی را در ایران افزایش دهند. اسناد تاریخی موجود نشان می دهند که از دهۀ ۱۹۴۰ تا پایان دهۀ ۱۹۸۰، افزون بر رادیو مسکو، رادیو باکو، رادیو تاشکند، رادیو دوشنبه و حتی ایستگاه های مخفی نظیر رادیو پیک ایران، مستقیماً توسط حکومت شوروی هدایت می شدند. هرچند بنا بر تحلیل برخی از مورخین معاصر، بخش بزرگی از مخاطبان فارسی زبان به تبلیغات ضد ایرانی این رادیوها بدبین بودند اما در نهایت پخش این برنامه ها موجب گسترش آگاهی های فرهنگی و علایق زبانی میان مردم ایران و فارسی زبان ساکن کشورهای آسیای میانه شد. (spnfa.ir)
کوتاه سخن آن که، بررسی نقش و تأثیر رادیوهای وابسته به سیستم تبلیغاتی و پروپاگاندای سیاسی اتحاد جماهیر شوروی، در زمینه های مختلف اجتماعی ایران قبل از انقلاب اسلامی نشان می دهد که این رادیوها در کنار شرایط خاص تاریخی، توانستند بر هنر و ادبیات و اندیشۀ سیاسی بخشی از جامعۀ روشنفکری ایران تأثیری عمیق بر جا بگذارند ولی در مجموع موفق نشدند که در سطوح سخت و مقاوم اکثریت جامعۀ سنت گرا و دینی این کشور نفوذ کنند.
زندگینامه و کارنامۀ آثار بسیاری از شاعران، نویسندگان، روزنامه نگاران و هنرمندان معاصر ایران که در دهه های ۱۳۳۰۰ تا ۱۳۶۰ فعال بودند بهترین گواه بر مقرون به صحت بودن این ارزیابی است.
این بنا که به نام معبد مالاکان شناخته می شود، در سال ۱۹۱۳ به عنوان کلیسای مالاکان های باکو (گروهی که پیرو شاخه ای منشعب از مسیحیت روسی هستند) ساخته شد. در دوران اتحاد جماهیر شوروی، این بنا توسط دولت مصادره شد و نخستین ایستگاه رادیویی جمهوری آذربایجان در سال ۱۹۲۶ در این مکان تأسیس گردید.
ساختمان رادیو تاجیکستان در شهر دوشنبه (دهه ۱۹۷۰)
تصویر یک کارت پستال QSL متعلق به رادیو تاشکند در سال ۱۹۸۴که نشان می دهد برنامه های رادیوی مذکور در ایام جنگ ایران و عراق از فرکانس ۹۶۵۰ (باند ۳۱ متر) پخش می شده است.کارت های QSL به منظور دریافت تأیید پوشش از سوی ایستگاه های رادیویی برای مخاطبان داوطلب فرستاده می شد.
استودیوی ضبط و پخش آنالوگ رادیویی در شهر دوشنبه نمونه ای از فناوری رادیویی در دوران جنگ سرد
