موج های بی مرز
مروری بر تاریخچۀ رادیوهای فارسی زبان برون مرزی
از آغاز تا امروز )بخش دوم(
فریدون معمار
مقدمه:
پرادیو فارسی بی بی سی یکی از تاثیرگذارترین رسانه های بین المللی در تاریخ معاصر ایران است که نزدیک به هشتاد و سه سال، از سال ۱۹۴۰ تا ۲۰۲۳ فعالیت داشت و پس از رادیو برلین دومین رادیوی برون مرزی فارسی زبان بود.
بخش جهانی رادیو بی بی سی، در دسامبر سال ۱۹۳۲ ابتدا به زبان انگلیسی آغاز به کار کرد و در سال ۱۹۳۸ در آستانۀ جنگ جهانی دوم پخش برنامه به زبان های عربی و اسپانیایی نیز به آن اضافه شد. برنامۀ فارسی بی بی سی در ۲۸ دسامبر سال ۱۹۴۰ و در بحبوحۀ جنگ جهانی دوم با هدف مقابله با تبلیغات جنگی آلمانی ها راه اندازی شد. در ابتدای کار برنامه ها چهار روز در هفته در قالب بولتن های خبری پانزده دقیقه ای و تحت نظارت سفارت بریتانیا در تهران تهیه و پخش می شد. یکی از افرادی که در سال های نخست تأسیس برنامۀ فارسی نقش موثری در تدوین و مخابرۀ اخبار ایران به لندن و نیز مدیریت گفتارها و تفسیرهای خبری رادیو داشت بانو آن کاترین لمبتون نویسنده و محقق معروف انگلیسی بود که طی سال های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ به عنوان وابستۀ مطبوعاتی در سفارت بریتانیا در تهران خدمت می کرد. وی با تسلط کامل به زبان های فارسی، ترکی و عربی و دارا بودن اطلاعات وسیع در مورد ایران، همواره فراتر از یک وابستۀ مطبوعاتی سفارت عمل می کرد به گونه ای که در فاصلۀ سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲یکی از چهره های شاخص و صاحب نظر در صورت بندی دیپلماسی بریتانیا در رابطه با ایران بود و پس از بازگشت به انگلستان از سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۷۹ در دانشگاه های لندن در رشتۀ ایرانشناسی تدریس می کرد.
اخبار و مطالبی که در سفارت بریتانیا در تهران تهیه و به لندن مخابره می شد از استودیوی سابق بی بی سی در لندن (بوش هاوس) روی موج کوتاه رادیویی به مقصد ایران و سایر کشورهای خاورمیانه پخش می شد. بعدها از ایستگاه های تقویتی موج متوسط مستقر در شرق میانه، نظیر فرستنده های واقع در جزیرۀ مصیره در کشور عمان نیز برای گسترش پوشش امواج ارسالی از لندن استفاده شد. اولین گویندۀ سرویس فارسی بی بی سی حسن موثق بالیوزی بود که با عبارت معروف «اینجا لندن است» برنامه ها را آغاز می کرد.
با حملۀ آلمان به شوروی سابق در ماه ژوئن ۱۹۴۱ و نگرانی بریتانیا از نفوذ آلمانی ها در ایران بی بی سی با پخش انتقادهای تند علیه رضا شاه که حکومت وی مورد پسند متفقین نبود، عملاً در نارضایتی مردم و نهایتاً کناره گیری شاه از سلطنت به نحو بارزی موثر واقع شد. پس از پایان جنگ برنامۀ فارسی این رادیو به عنوان بخشی مستقل از سرویس برون مرزی بی بی سی به کار خود ادامه داد. برای درک انگیزه ها و چگونگی ایفای نقش این رسانه در جریان های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ایران لازم است که ابتدا اشاره ای به ساختار ارتباطی آن با دولت بریتانیا داشته باشیم.
از نخستین سال های دهۀ ۱۹۵۰ بر خلاف بی بی سی داخلی که از محل مالیات و حق اشتراک شنوندگان اداره می شد، بودجۀ بی بی سی جهانی که بخش فارسی را نیز شامل می شد مستقیماً از سوی وزارت امور خارجۀ انگلستان تأمین می شد. این وابستگی سبب می شد که سرویس فرامرزی این رادیو عملاً در چارچوب سیاست های خارجی و تشکیلات تبلیغاتی آن کشور قرار بگیرد و استقلال عمل تحریریۀ آن محدود شود. در زمان جنگ دوم جهانی به دلیل موقعیت ژئوپلتیک و منابع نفتی کشور ایران برای متفقین اهمیت ویژه ای پیدا کرد و رادیو فارسی بی بی سی که در آن زمان تازه راه اندازی شده بود به سرعت به ابزاری برای جنگ روانی علیه آلمان تبدیل شد.
در آن ایام به طور مشخص خطوط کلی برنامه های بخش فارسی در مشورت و هماهنگی نزدیک با وزارت خارجه و تشکیلات اطلاعاتی و امنیتی دولت بریتانیا تدوین می شد. یکی از تأثیرگذارترین برنامه های این رادیو در زمان اشغال ایران توسط متفقین، انتقادهای شدید از رضاشاه بود که همسو با اهداف متفقین برای واداشتن شاه به ترک ایران وی را مستبد و فاقد مشروعیت رهبری معرفی می کرد. روایت های مردمی حاکی است که در شهریور ماه سال ۱۳۲۰ مردم ایران سقوط رضا شاه را ابتدا از رادیو بی بی سی شنیدند و سپس در واقعیت اتفاق افتاد. بعد از کناره گیری رضا شاه، بی بی سی تغییر لحن داد و به پخش گزارش های حمایتی از دولت جدید و تبلیغ همکاری ایران با متفقین پرداخت. 
پس از پایان جنگ نیز پخش برنامه های هماهنگ شده با منافع استراتژیک بریتانیا و متفقین کماکان از رادیو بی بی سی فارسی ادامه یافت. مقارن همان زمان اداره ای با عنوان (بخش تحقیقات اطلاعاتی IRD) در وزارت خارجۀ انگلستان تأسیس شد که وظیفۀ آن هدایت و اعمال سیاست های ضد کمونیستی دولت در رسانه های برون مرزی انگلستان در راستای تبلیغات رادیویی سایر ممالک غربی بود. دو تاریخ نگار معاصر، به نام های پل لاشمار و جیمز اولیور در کتاب «جنگ تبلیغاتی مخفی بریتانیا» که در سال ۱۹۹۸ منتشر شد صراحتاً خاطرنشان کرده اند که: «خط مشی برنامه های سرویس خارجی بی بی سی با هماهنگی بسیار نزدیک با وزارت خارجه و سازمان های امنیتی تدوین می شد.»
در جریان ملی شدن صنعت نفت در ایران رادیو بی بی سی فارسی در التزام به نظرات سیاسی دولت بار دیگر به ابزار مبارزۀ تبلیغاتی برای حفظ منافع نفتی انگلستان تبدیل شد. در این دوره با دو برابر شدن حجم برنامه ها و گزارش های انتقادی این رادیو علیه دولت مصدق، رویکرد آن به نحو آشکاری در جهت بازتاب نظرات دولت بریتانیا تغییر کرد. به نحوی که در همان زمان کارکنان ایرانی این رادیو در اعتراض به دخالت سیاسی و سوگیری های مغرضانۀ آن، دست به اعتصاب زدند و مدیران بی بی سی ناچار شدند موقتاً از گویندگان انگلیسی مسلط به زبان فارسی استفاده کنند. با این همه در دهه های ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ بخش فارسی بی بی سی به منبع اطلاعاتی مهمی برای مردم ایران اعم از خاص و عام و حتی صاحب نظران سیاسی تبدیل شده بود. به عنوان نمونه، غلامعلی رجایی در کتاب «برداشت هایی از سیرۀ امام خمینی»، جلد۴ صفحه ۲۷۱ می نویسد:
«حجه الاسلام مسیح بروجردی، نوۀ دختری آیت الله خمینی دربارۀ توجه ویژۀ پدر بزرگش به رادیو بی بی سی چنین می گوید: “در نجف که بودیم مدتی از سال، زمان پخش اخبار بی بی سی، ساعت 19:45 و درست مصادف با وقتی بود که امام نماز مغرب را خوانده و آمادۀ انجام نوافل بودند…. اگر اخبار مطلب خاصی داشت، از سر نماز بلند می شدند و قشنگ می نشستند که بی بی سی را گوش کنند و در این حالت شنیدن اخبار بر خواندن نماز عشا مقدم می داشتند یعنی اول بی بی سی را گوش می کردند و بعد نماز عشا را می خواندند.»
نقش بی بی سی در حوادث مرداد ماه سال ۱۳۳۲ همواره یکی از بحث انگیزترین موضوعات در تاریخ رسانه های برون مرزی فارسی زبان بوده است. با توجه به آنچه گذشت، جای تعجب نیست اگر گفته شود که بخش فارسی این رادیو در مرداد ماه سال مذکور به نحو بسیار موثری در خدمت اهداف وزارت خارجه و سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا MI6 قرار گرفت، تا آنجا که این رادیو به درخواست وزارت خارجۀ انگلستان پیام رمز کودتا را در برنامه های بخش فارسی گنجاند. بنا بر اسناد تاریخی آزاد شده در دهه های اخیر، سازمان اطلاعاتی بریتانیا ترتیبی داده بود تا از طریق رادیو فارسی بی بی سی پیامی سرّی به دست اندرکاران ایرانی کودتا مخابره شود. به نوشتۀ مورخ معاصر استیفن کینزر در کتاب «همۀ مردان شاه»، کرمیت روزولت، مأمور ارشد سیا برای اجرای عملیات کودتا موسوم به عملیات آژاکس در تهران، در مرداد سال ۱۳۲۸ به شاه ایران اطلاع داد که هم آمریکا و هم انگلستان از برکناری دکتر مصدق حمایت می کنند و برای اثبات این مدعا توسط یکی از برادران رشیدیان از شاه خواستند که یک پیام رمز انتخاب کند تا در زمان مشخصی از رادیو بی بی سی فارسی پخش شود و به این ترتیب شاه اطمینان پیدا کند که پیشنهاد کنندگان کودتا واقعاً از سوی دستگاه اطلاعاتی انگلستان عمل می کنند. بنا بر همین روایت وینستون چرچیل نخست وزیر وقت بریتانیا شخصاً ترتیبی داد تا در برنامۀ خبری شبانۀ بی بی سی فارسی به جای عبارت «اکنون ساعت دوازده نیمه شب است» از عبارت غیر معمول «اکنون ساعت دقیقاً دوازده نیمه شب است» که به عنوان رمز انجام کودتا برگزیده شده بود استفاده شود.
شواهد تاریخی متعددی این ماجرا را تایید می کنند. این پیام رمزی که در واقع کلید آغاز عملیات کودتا بود، در نیمه شب هشتم اوت ۱۹۵۳برابر با ۱۷مرداد ۱۳۳۲ از رادیو لندن مخابره شد. به این ترتیب بی بی سی فارسی رسماً به کانالی برای ارسال یک فرمان سری از لندن به تهران تبدیل شد. علاوه بر این، اخبار و دیگر برنامه های بی بی سی در روزهای بعد از کودتا نیز به گونه ای تنظیم شد که بیشترین تأثیر را در پیشبرد و موفقیت عملیات داشته باشد. این همکاری آشکار نشان می دهد که استقلال امر سردبیری خبر، که بی بی سی همواره مدعی آن بوده است، در آن حادثۀ تاریخی به نفع هماهنگی با دولت کنار گذاشته شد. در یک مستند رادیویی از سری برنامه های Document/سند که رادیو بی بی سی در سال ۲۰۰۵ با عنوان «یک کودتای خیلی بریتانیایی» پخش کرد نیز تایید شد که بی بی سی فارسی نقشی قاطع در کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ ایران داشته است. در این برنامه به روشنی به پخش پیام رمز کودتا از طریق رادیو اشاره شده است.
در مقابل این دیدگاه برخی از پژوهشگران و ناظران غربی نقش بی بی سی را در تحولات ۲۸ مرداد ۳۲ کمرنگ تر از آنچه گفته می شود ارزیابی می کنند؛ به عقیدۀ این گروه، هر چند در این جریان بی بی سی فارسی ابزاری موثر برای رساندن پیام و تبلیغات بوده است اما سرنوشت کودتا را بیش از هر چیز عوامل میدانی و تصمیمات داخلی تعیین کرد. این دیدگاه معتقد است که کودتا محصول مشترک عوامل اطلاعاتی و امنیتی داخلی و خارجی بود و این رسانه تنها نقش پشتیبانی را داشت. تحلیلگر معاصر مروین رابرتز در بحث از عوامل دخیل در تحولات مرداد ماه سال ۱۳۳۲ می نویسد: «منتسب کردن موفقیت کودتا صرفاً به عملیات تبلیغاتی سیا و بی بی سی ساده انگارانه است چرا که مجموعۀ شرایط و اشتباهات دولت دکتر مصدق و حزب توده در هفته های پیش از کودتا بیش از هر چیز به موفقیت طرح کودتاچیان کمک کرد.» در واقع مخالفان بزرگنماییی نقش بی بی سی می گویند این رسانه تنها یکی از چندین ابزار عملیات آژاکس بود، همان طور که پول های سیا، نظامیان وفادار به شاه، شبکۀ عوامل داخلی (نظیر برادران رشیدیان) و حتی اشتباهات استراتژیک دکتر مصدق ، همگی دست به دست هم داد تا کودتا پیروز شود. 
با بررسی اسناد تاریخی و روایت های گوناگونی که در این باره وجود دارد می توان نتیجه گرفت که رادیوی فارسی بی بی سی در جریان کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲، نقشی فراتر از یک رسانۀ صرفاً خبری ایفا کرده است. برنامه ها و گزارش های خبری این رادیو در هفته ها و روزهای منتهی به کودتا که عمدتاً با محتوای تبلیغاتی ضد دولت دکتر مصدق ارائه می شد نشان از همسویی کامل با استراتژی سیاسی بریتانیا برای بی ثبات سازی دولت دکتر مصدق داشت. اوج این همسویی در ارسال پیام رمزی نیمه شب رخ نمود که این رسانه را به ابزار مستقیم اجرای طرح کودتا تبدیل کرد. چنین اقداماتی با توجه به ساختار وابستگی مالی و مدیریتی بی بی سی جهانی به دولت بریتانیا قابل درک است.
در نهایت پروندۀ کودتای ۱۹۵۳ و نقش بی بی سی فارسی در آن نمونه ای پراهمیت از تلاقی رسانه و سیاست است؛ این واقعه نشان می دهد که حتی رسانه هایی با شعار استقلال خبری نیز ممکن است در شرایط بحرانی تحت نفوذ دولت ها قرار بگیرند و به ابزار بازی های اطلاعاتی و سیاسی تبدیل شوند. اعترافات و افشاگری های دهه های بعد دربارۀ عملکرد بی بی سی فارسی در آن دوران تأییدی بر ضرورت شفافیت حرفۀ خبرنگاری و درسی برای رسانه های امروز است تا حرمت استقلال و بی طرفی خود را حتی در توفان حوادث سیاسی حفظ کنند.
دنبالۀ بررسی نقش بی بی سی فارسی در تحولات تاریخ معاصر ایران در شمارۀ آینده به نظر خوانندگان عزیز خواهد رسید.
حسن موقر بالیوزی
(۱۶ شهریور ۱۲۸۷ ـ ۲۳ بهمن ۱۳۹۵ )
نخستین گویندۀ خبر رادیو بی بی سی فارسی
