موج های بی مرز
مروری بر تاریخچۀ رادیوهای فارسی زبان برون مرزی از آغاز تا امروز
بخش هفتم )صدای آمریکا)
پژوهش: فریدون معمار
بخش فارسی صدای آمریکا یکی از بازیگران اصلی رسانه ای در فضای برون مرزی ایران، طی هشتاد سال اخیر بوده است. این رسانه که به عنوان بازوی تبلیغاتی دیپلماسی عمومی ایالات متحده در حوزۀ جغرافیایی فارسی زبانان فعالیت می کند، در این مدت توانسته است پیام های مورد نظر واشنگتن را به مخاطبین مورد نظر منتقل کند و همزمان به یک منبع خبری و تحلیلی برای ایرانیان تبدیل شود. در این مسیر صدای آمریکا فراز و نشیب های زیادی را، از تعطیلی ها و راه اندازی های مکرر در دوران جنگ سرد گرفته تا شکوفایی در عصر ماهواره و اینترنت، پشت سر گذاشته است. هر چند که این رسانه به سبب وابستگی حکومتی نتوانسته است مقبولیتی همچون یک رسانۀ مستقل کسب کند ولی در سپهر سیاسی ایران همواره حضوری چشمگیر داشته است. در یک کلام، صدای امریکا بخشی قابل تأمل از واقعیت رسانه ای و سیاسی روابط ایران و آمریکا است و فصل مهمی در تاریخ رسانه های بین المللی فارسی زبان را به خود اختصاص می دهد.
رادیو صدای آمریکا، بخش فارسی (VOA Persian) رسانۀ دولتی متعلق به ایالات متحده است که برای ایران، افغانستان و تاجیکستان برنامه پخش می کند. آغاز به کار این رادیو به جنگ جهانی دوم برمی گردد. صدای آمریکا که در سال ۱۹۴۲ تأسیس شده بود تا سال ۱۹۴۵ با هدف مقابله با پروپاگاندای آلمان نازی به صورت نه چندان منظم برای ایران برنامه پخش می کرد. بنا بر این رادیوی صدای آمریکا نیز مانند بی بی سی فارسی، بخشی از نبرد رسانه ای دوران جنگ جهانی دوم و پس از آن محسوب می شود .اسناد تاریخی موجود حاکی است که این سرویس پس از پایان جنگ مدتی متوقف شد و سپس در ایام جنگ سرد چند دوره به صورت نامنظم، پخش برنامه را از سر گرفت. insidevoa.com
انگیزۀ از سرگیری فعالیت این رادیو، ارائۀ دیدگاه ها و اخبار مورد نظر دولت آمریکا به افکار عمومی ایرانیان و ایجاد وزنۀ رسانه ای در برابر دیگر رادیوهای برون مرزی نظیر بی بی سی و رادیوهای شوروی بود که همزمان برای فارسی زبانان برنامه پخش می کردند. به این ترتیب بخش فارسی صدای آمریکا پس از وقفه ای کوتاه، بار دیگر از سال ۱۹۴۹ آغاز به کار کرد و در دهه های پنجاه و شصت تا سال ۱۹۶۴ به عنوان ابزار تبلیغاتی جنگ سرد فعال بود و مجددا تعطیل شد. این خاموشی تا سال ۱۹۷۹ یعنی حدود دو سال پس از وقوع انقلاب اسلامی ایران ادامه داشت. در دهۀ ۱۹۸۰، رادیوی صدای آمریکا به منبع مهمی برای رساندن اخبار و اهداف تبلیغاتی دولت آمریکا به فارسی زبانان تبدیل شد. گزارش های موجود نشان نمی دهد که در آن دوره این رسانه هفته ای صدها نامه از شنوندگان خود دریافت می کرد که نشان دهندۀ تعامل قابل تأمل مخاطبان با آن بود. http://claotest.cc.columbia.edu
در سال ۱۹۹۶ ، صدای آمریکا رویکرد چند رسانه ای در پیش گرفت و با همکاری تلویزیونی worldnet برنامۀ هفتگی «میزگرد با شما» را به صورت پخش همزمان رادیویی ـ تلویزیونی از واشنگتن آغاز کرد که نخستین تولید مشترک رادیو ـ تلویزیونی به زبان فارسی به شمار می رود. از نخستین سال های قرن بیست و یکم، صدای آمریکا با بهره گیری از فناوری ماهواره ای حضور تلویزیونی خود را نیز گسترش داد. در سال ۲۰۰۷ که این رسانه شبکه تلویزیونی بیست و چهار ساعتۀ صدای آمریکا به زبان فارسی با عنوان (Persian news network) راه اندازی شد، تمرکز این رسانه هم به مرور از رادیو به تلویزیون و اینترنت معطوف شد.
در سال ۲۰۰۲ و پس از تأسیس رادیو فردا که پروژۀ مشترک رادیو آزادی اروپا و صدای آمریکا بود، رادیوی سنتی صدای آمریکا که زمانی ساعات قابل توجهی برنامه داشت به حاشیه رانده شد و بخش عمده ای از وظایف آن به رادیو فردا منتقل شد. امروزه، صدای آمریکای فارسی عمدتاً یک شبکه تلویزیونی ماهواره ای و پلتفرم دیجیتال شناخته می شود و پخش رادیویی آن به شکل محدود در حاشیه قرار گرفته است.
صدای آمریکا، زیر مجموعۀ آژانس رسانه های جهانی ایالات متحده USAGE است و بودجۀ آن مستقیماً از سوی کنگرۀ آمریکا و در چارچوب بودجۀ سالانۀ دولت تأمین می شود. بخش فارسی نیز که دفتر مرکزی آن در واشنگتن دی. سی. ( ساختمان کوهن) قرار دارد، از این قاعده مستثنی نیست. از سال ۲۰۰۳ به بعد و با قرار گرفتن مسئلۀ ایران در مجموعۀ اولویت های سیاست خارجی آمریکا، ساختار این بخش به نحو قابل ملاحظه ای توسعه پیدا کرد و دفاتر منطقه ای آن در لندن و دبی نیز راه اندازی شد. از نظر ساختار اداری، بخش فارسی زیر نظر مدیریت صدای آمریکا که توسط آژانس USAGE منصوب می شود، فعالیت می کند. در طول سال های اخیر، این انتصابات رنگ سیاسی داشته و به تناوب جا به جایی دولت های دموکرات و جمهوری خواه، سیاست های محتوایی برنامه ها نیز تغییر کرده است.
بنا بر اسناد رسمی مربوط به تأسیس این رسانه، صدای آمریکا با ماموریت «آرایۀ اخبار دقیق و متوازن و ترویج ارزش های آزادی و دموکراسی» راه اندازی شده است. با این حال ، مانند دیگر رادیوهای برون مرزی خارجی که به سوی ایران برنامه پخش می کنند، توجه به اهداف سیاسی و منافع ملی آمریکا در ورای این وظایف به روشنی قابل تشخیص است. در بحبوحۀ جنگ جهانی دوم و سپس در دوران جنگ سرد، صدای آمریکا ابزاری برای دیپلماسی عمومی و انتشار ارزش های مورد نظر دولت آمریکا بود و در مورد ایران، نقش مقابله با تبلیغات شوروی و شبکۀ گستردۀ رادیوهای کمونیستی فارسی زبان را بر عهده داشت. علاوه بر نمایش تصویری مثبت از سیاست های آمریکا و تأکید بر ارزش های لیبرال ـ دموکراتیک این کشور، به عنوان اهداف رسمی اعلام شده این رسانه، می توان به تبلیغ آزادی بیان و کمک به جریان آزاد اطلاعات در جوامع بسته نیز اشاره کرد. لازم به یادآوری است که در مقاطع مشخصی نظیر انقلاب اسلامی ایران و جنبش اعتراضی سال ۱۳۸۸، کاخ سفید و کنگرۀ آمریکا بودجۀ این رسانه را افزایش دادند. گفتنی است که در ماه مارس سال ۲۰۲۵، آژانس رسانه های جهانی ایالات متحده اعلام کرد که قصد دارد بودجۀ صدای آمریکا و رادیوی اروپای آزاد را قطع کند ولی بعداً در این مورد تجدید نظر کرد.
بخش فارسی صدای آمریکا از ابتدا و تا سال ۱۹۵۰ برای ارسال سیگنال به خاورمیانه از فرستنده های موج کوتاه مستقر در آمریکا و فیلیپین و جزایر ماریانا استفاده می کرد. با گسترش جنگ سرد فرستنده های رادیوی صدای آمریکا از ایستگاه های دیگری که در مکان های مختلف مانند مونیخ در آلمان غربی و نیز مراکزی در آسیا مستقر بودند، برنامه پخش می کردند. با این وجود پخش این برنامه ها در دوران جنگ سرد با مزاحمت ارسال پارازیت و ایجاد اختلال در پوشش، از سوی فرستنده های رادیویی شوروی مواجه بود. بعد از سال ۱۹۷۹، صدای آمریکا علاوه بر موج کوتاه، اقدام به استفاده از فرستنده های موج متوسط ۱۵۷۵ و ۱۳۸۰ کیلوهرتز مستقر در کشورهایی نظیر کویت کرد( ciaotest.cc.columbia.edu). آغاز بهره گیری از فناوری ماهواره ای در دهۀ ۱۹۹۰ امکانات تازه ای فراهم کرد و صدای آمریکا توانست برخی از برنامه های خود را از طریق کانال های ماهواره ای منتشر نماید. در سال های اخیر اینترنت و شبکه های اجتماعی نیز به ابزار مهمی برای انتقال امواج رادیویی تبدیل شده اند و بخش عمده ای از مخاطبان همۀ رادیوهای برون مرزی از جمله صدای آمریکا، برنامه های مورد نظرشان را به جای گیرنده های قدیم رادیو، از طریق اینترنت و روی رایانه ها یا تلفن های دستی خود و حتی گاه با استفاده از شبکه های اجتماعی، دریافت می کنند.
محتوای برنامه های صدای آمریکا فارسی، همواره ترکیبی از اخبار، تحلیل سیاسی، برنامه های گفتگو محور و برنامه های فرهنگی بوده است. در دهه های نخستین (۱۹۴۰ ـ ۱۹۶۰) تمرکز اصلی بر اخبار رسمی دولت آمریکا، پروپاگاندای جنگ و بعدها تبلیغات ضد کمونیستی بود. پس از انقلاب اسلامی ایران محتوای برنامه ها بیشتر بر پوشش اخبار ایران با رویکرد انتقادی، متمرکز بود. بولتن های خبری، مصاحبه با مقامات سیاسی آمریکا دربارۀ ایران گفتگو با فعالان سیاسی و اجتماعی و طرح مباحث فرهنگی و اجتماعی با استفاده از تحلیل های کارشناسان، همواره بخش مهمی از محتوای برنامه های این رسانه را تشکیل داده است. در مجموع صدای آمریکا به زبان فارسی، پیوسته سعی داشته است که همزمان با اطلاع رسانی، کنداکتور پخش یک رادیوی برون مرزی کلاسیک را نیز حفظ کند. نخستین مدیر بخش فارسی صدای آمریکا، احمدرضا بهارلو بود؛ وی خاطرات خود از دوران کار در این رسانه را در کتابی با عنوان ایستگاه وی . او. ای ـ یک حکایت سی ساله منتشر کرده است. این کتاب سندی منحصر به فرد دربارۀ تاریخچۀ رادیو و تلویزیون صدای آمریکا به زبان فارسی محسوب می شود. وی در بخشی از این کتاب در باب چگونگی راه اندازی رسانۀ صدای آمریکا می نویسد:
«صدای آمریکا در روز سوم مارس سال ۱۹۴۲ و در میانۀ جنگ جهانی دوم، به قصد رساندن پیام آمریکا و متفقین به مردم تحت حکومت رایش سوم، با مخابرۀ رادیویی به زبان آلمانی از یک ناو جنگی در آب های مجاور آلمان شروع شد و اخبار و گزارش ها از رویدادهای جبهه های جنگ و پیشرفت های قوای متفقین را این بار با روایتی متفاوت از پروپاگاندای فریب گوبلز به آگاهی مردم آلمان رساند. این اولین آزمایش آمریکا در مخابرۀ برنامه ای رادیویی به زبانی به جز زبان خودی بود و مقدمه ای شد برای رسمیت بخشیدن به ارتباط رسانه ای با ملت های دیگر که قطعاً نیروی محرکۀ اولیۀ آن جنگ سردی بود که جای دو جنگ ویرانگر اول و دوم را گرفت چون ظاهراً دیگر توانی برای دنیا برای جنگی دیگر باقی نمانده بود.»
نویسنده در باب فراز و نشیب های راه اندازی و ادامۀ کار رادیو فارسی صدای آمریکا می نویسد: «صدای آمریکا برنامه های فارسی خود را در سال های اولیۀ دهۀ ۱۹۵۰ آغاز می کند و در نوامبر ۱۹۶۲ پس از سفر محمدرضا شاه به آمریکا و ملاقات های شاه با جان کندی، تصمیم به تعطیل آن گرفته می شود تا هفده سال بعد که دولت جیمی کارتر می بیند هیچ صدایی در جامعۀ طغیان زدۀ ایران دارد، بخش فارسی صدای آمریکا بعد از هفده سال، در روز نهم آوریل ۱۹۷۹، با رهبری و هدایت زنده یاد مرتضی یحیوی با چهار تا و نصفی کارمند و با یک برنامۀ نیم ساعته شروع به کار می کند.»
رادیو صدای آمریکای فارسی بر خلاف برخی دیگر از رادیوهای برون مرزی که فارسی زبانان کشورهای افغانستان و تاجیکستان را نیز در حوزۀ پوشش خود تعریف می کند، به طور مشخص مردم ایران است. گزارش های موجود نشان می دهد که در دهۀ ۱۹۸۰، صدای آمریکا در کنار بی بی سی از معدود راه های کسب اطلاع مستقل برای ایرانیان بوده و حتی در مناطق دور افتادۀ ایران نیز شنونده داشته است. از نظر اثرگذاری، صدای آمریکا تا پیش از راه اندازی تلویزیون های ماهواره ای، نقش قابل ملاحظه ای در شکل دهی به افکار عمومی ایران نسبت به آمریکا داشته است. این رسانه تلاش کرده که تصویری مثبت از جامعۀ آمریکایی، پیشرفت های علمی و فنی آن و به خصوص آزادی های موجود در این جامعه به مخاطبان خود ارائه بدهد. شاید بتوان گفت که بخشی از گرایش های غرب دوستانه در جامعۀ جوان ایران احتمالاً تا حدی مرهون تأثیر پخش چنین پیام هایی است. از سوی دیگر منتقدانی نیز وجود دارند که معتقدند صدای آمریکای فارسی، گاه در انتقال اخبار و تحلیل های سیاسی، جهت دار و سو گیرانه عمل کرده و نتوانسته است اعتماد آن دسته از مخاطبان تحصیل کردۀ خود را که به بی طرفی رسانه ای حساس هستند جلب کند. کوتاه سخن آن که رادیو و پس از آن تلویزیون وی او ای به زبان فارسی به عنوان صدای رسمی دولت آمریکا، همواره مخاطبان خاص خود را داشته که اثرگذاری آن بیشتر در زمینۀ جهت دهی به افکار عمومی نسبت به سیاست های آمریکا و تقویت جریان های دموکراسی خواهی در ایران، محسوس بوده است.
