مروری بر تاریخچۀ رادیوهای برون مرزی فارسی زبان
از آغاز تا امروز
بخش دهم: رادیو هند) آکاش وانی)
پژوهش: فریدون معمار
زبان فارسی در هند پیشینه ای چند صد ساله دارد و در دوره هایی، به ویژه در عصر گورکانیان، زبان دیوان، تاریخ نگاری، ادب و ارتباط میان اهل فرهنگ بود. در این بستر، آثار فراوانی به فارسی پدید آمد و پیوندی ماندگار میان فرهنگ های هند و جهان فارسی زبان شکل گرفت. با کنار رفتن فارسی از نظام اداری در سدۀ نوزدهم، جایگاه عمومی آن کاهش یافت؛ با این حال آموزش و پژوهش دربارۀ زبان و ادبیات فارسی و میراث فارسی زبان هند در مراکز دانشگاهی این کشور همچنان ادامه دارد. رادیوی برون مرزی فارسی هند را می توان در امتداد این پیشینه دید. این رسانه، در کنار نقش خبری خود، راهی برای ارتباط هند با مخاطبان فارسی زبان و معرفی فرهنگ و دیدگاه های این کشور به آنان بوده است. بررسی آن، از این رو تنها بررسی یک بخش رادیویی نیست، بلکه فرصتی است برای شناخت چگونگی حضور زبان فارسی در مناسبات فرهنگی و رسانه ای هند معاصر. 
سرویس فارسی رادیوی برون‌مرزی هند یکی از قدیمی ترین و پایدارترین رادیوهایی است که از سال ۱۹۴۱ تا کنون بی وقفه به پخش برنامه به زبان فارسی ادامه داده و در طول بیش از هشت دهه، آینه ای از روابط تاریخی، فرهنگی و دیپلماتیک هند و ایران بوده است. از میان چهل و دو برنامۀ خارجی که این شبکه به صورت منظم پخش می کند، سرویس زبان فارسی جایگاه منحصر به فردی دارد. زیرا نه تنها در یک اقلیت درونی هند (اقلیت پارسی ـ زرتشتی و مهاجران ایرانی) مخاطب دارد، بلکه ده ها سال به عنوان پل ارتباطی زبانی ـ فرهنگی، میان دو تمدن دیرینه سال ایران و هند عمل کرده است.
پخش برنامه های رادیویی در هند به طور رسمی از ۲۳ ژوئیه ۱۹۲۷ و توسط نهادی به نام «شرکت پخش هند»Indian Broadcasting Company که به صورت خصوصی در بمبئی (مومبای کنونی) و کلکته فعالیت می کرد آغاز شد. این شرکت در مارس ۱۹۳۰ ورشکسته شد و دولت بریتانیا تأسیسات آن را تحت عنوان «سرویس پخش دولت هند» ISBS در اختیار گرفت. در ۸ ژوئن ۱۹۳۶، این سرویس به «رادیوی سراسر هند» All India Radio تغییر نام داد و بعدها در سال ۱۹۵۶ نام «آکاش وانی» به معنای (صدای آسمان) به آن داده شد.
بخش برون مرزی رادیو هند به صورت رسمی در اول اکتبر ۱۹۳۹، یعنی در آستانۀ شروع جنگ جهانی دوم با پخش برنامه ای به زبان پشتو آغاز به کار کرد. هدف این بود که از این طریق تبلیغات رادیوی آلمان نازی در مناطق افغانستان، ایران و کشورهای عرب خنثی شود. در آن ایام رادیوی آلمان نازی از برلین با نام «رادیو زیزن» Radio Zeesen از زیرساخت های مدرن فرستندۀ موج کوتاه استفاده می کرد و برنامه های ویژه ای به زبان های فارسی، پشتو و عربی برای جلب مردم کشورهای خاورمیانه به پشتیبانی از نیروهای گروه محور در جنگ (آلمان، ایتالیا، ژاپن) تولید و پخش می کرد. دولت بریتانیا که از نفوذ آلمان نازی در منطقه هراسان بود، تأمین مالی و جهت گیری برنامه های خارجی رادیو هند را به عهده گرفت و یک افسر نظامی اطلاعاتی را به سرپرستی و نظارت بر برنامه های آن گماشت.
سرویس فارسی رادیو هند دو سال بعد از آن تاریخ یعنی درسال ۱۹۴۱ همزمان با ورود نیروهای متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ و تبعید رضاشاه آغاز به کار کرد. پس از ورود ژاپن به جنگ، در همان سال، فرستنده های موج کوتاه پر قدرت یکی پس از دیگری، در نقاط مختلف هند نصب شدند تا مخاطبانی که به زبان های دیگر نظیر برمه ای، چینی، ژاپنی، تایلندی، مالزیایی و زبان های هندوچینی سخن می گفتند تحت پوشش قرار بگیرند. در کنار گسترش امکانات فنی، نویسندگان بزرگ هند نظیر نیراد چودهوری Nirad C. Chaudhuri که بعدها ادیب معروفی شد نیز برای تهیۀ تفسیرها و گفتارهای سیاسی و تبلیغاتی فراخوانده شدند. تا پایان جنگ جهانی دوم، بخش برون مرزی آکاش وانی به ۲۲ زبان برنامه پخش می کرد و یکی از گسترده ترین شبکه های رادیویی برون مرزی آن دوران به شمار می رفت.
با خاتمۀ جنگ، متفقین که دیگر علاقه و نیازی به تبلیغات رادیویی نداشتند، تجهیزات استودیویی و فرستنده ها را به آکاش وانی واگذار کردند. از آن پس هندِ مستقل، در زمینۀ روابط خارجی خود با دیگر کشورها سیاست متفاوتی در پیش گرفت. در دیپلماسی عدم تعهد «نهرو» تبلیغ صریح، جای خود را به تعامل فرهنگی داد. با این حال، کمبود منابع مالی و اولویت دادن به سرویس داخلی باعث شد که بخش خارجی از توجه کمتری برخوردار باشد. تعداد زبان ها کاهش یافت و پخش برنامه های افغانی که ترکیبی از دری و فارسی برای شنوندگان افغانستان بود در اوت ۱۹۵۵ متوقف شد ولی سرویس فارسی مستقل برای ایران به کار خود ادامه داد. در این دوره، هدف اصلی برنامه های برون مرزی هند به روشنی در اسناد رسمی به این صورت تعریف شده بود: نشان دادن چهره ای سکولار، کثرت گرا و مدرن از هند در برابر تبلیغات دینی پاکستان که تلاش می کرد ایران را به عنوان کشوری مسلمان از هند دور کند. هند به حمایت ایران بر سر موضع کشمیر نیاز داشت و رادیو ابزار مهم این دیپلماسی بود. مقارن این ایام، دولت هند که با مشکلات اقتصادی بزرگی مواجه شده بود دلیلی برای هزینه هایی نظیر ادامه برنامه های رادیویی خارجی نمی دید ولی از آنجا که مسئول سیاست گذاری آکاش وانی، نه وزارت امور خارجه بلکه وزارت اطلاعات و ارتباطات هند بود، در جریان تعدیل برنامه های رادیویی خارجی، پخش برخی برنامه های برون مرزی، از جمله برنامۀ فارسی ادامه پیدا کرد اما همزمان در این عرصه رقابت شدیدتر شده بود. رادیو فردا (با پشتیبانی آمریکا، از دسامبر ۲۰۰۲)، بی بی سی فارسی، رادیوی چین بین الملل و رادیوی پاکستان همگی سرویس های اینترنتی و موبایل راه اندازی کرده بودند و شنوندگان جوان تر ایرانی دیگر صرفاً به امواج رادیویی وابسته نبودند. با این حال هنوز آکاش وانی از یک مزیت مهم برخوردار بود. در سال ۱۹۹۴، چهار فرستندۀ فوق نیرومند پانصد کیلو وات در بنگلور و یک فرستندۀ صد کیلو وات موج متوسط در کینگ وی دهلی نصب شد که از بار فرستنده های موج کوتاه کاست و آن منطقه را به یکی از مراکز مهم رادیویی جهان تبدیل کرد.
در آستانۀ سفر نخست‌وزیر هند نارندرا مودی به تهران در ماه مه ۲۰۱۶، سرویس فارسی بخش خارجی رادیو هند وارد دوران تازه ای شد، به این معنی که سایت چند رسانه ای را راه اندازی کرد، اپلیکیشن موبایل برای شنیدن برنامه ها معرفی نمود، گروه واتس اپ برای تعامل مستقیم با شنوندگان ایرانی ایجاد کرد و پخش زندۀ اینترنتی را آغاز کرد. در همان سفر، نخست وزیر هند در سخنرانی خود گفت: «آکاش وانی ۷۵ سال است که سرویس فارسی دارد.» این جمله نشان دهندۀ ارج گذاری سیاسی هند به این سرویس بود. در اوج همه گیری کووید ـ ۱۹، بخش خارجی رادیو هند از ۲۴ مارس ۲۰۲۰ پخش برنامه های خود را متوقف کرد ولی از ۲۶ ژانویه ۲۰۲۱ (روز جمهوری هند) پخش برنامه های برون مرزی دو بخش مجزای منطقه ای و جهانی بار دیگر از سر گرفته شد.
برنامۀ برون مرزی فارسی هند در طول دهه ها نقش دیپلماسی عمومی را در روابط هند و ایران ایفا کرده است. این سرویس با تمرکز بر میراث مشترک فرهنگی فارسی ـ هندی، از زبان و ادبیات گرفته تا موسیقی و معماری، فضایی فرهنگی ایجاد کرد که در آن ایران، نه یک قدرت خارجی بیگانه، بلکه شریک تمدنی هند احساس می شد. فارسی یکی از معدود زبان های منطقه ای است که از هر پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل برنامه دریافت می کند. در این میان، آکاش وانی از همۀ رقبای غیر اروپایی خود قدیمی تر و تنها از بی بی سی فارسی یک سال جوان تر است.
سرویس فارسی رادیو هند بیش از هشت دهه است که به عنوان یکی از قدیمی ترین و پیوسته ترین رادیوهای برون مرزی فارسی زبان جهان پیوندی نادیدنی میان دو تمدن کهن هند و ایران برقرار کرده است. این سرویس که در آتش جنگ جهانی دوم و از دل تبلیغات نظامی زاده شد، پس از استقلال هند چهره ای کاملاً متفاوت یافت. آنچه این سرویس را از دیگر رادیوهای برون مرزی فارسی زبان متمایز می کند نه قدرت فرستنده ها بلکه تکیه بر ارزش های فرهنگی مشترک هند و ایران است. موسیقی در این شبکه فقط عنصر سرگرمی نیست بلکه برای بازنمایی هویت ملی به کار می رود. بر این اساس، پخش موسیقی هندی و ایرانی در سرویس فارسی رادیو هند را می توان بخشی از راهبرد دیپلماسی آن کشور دانست؛ راهبردی که از مشترکات زیبایی شناختی در جهت تقویت مشترکات فرهنگی استفاده می کند.
در تمام این مراحل رادیو هند در یک فضای رقابتی دشوار با دیگر رادیوهای برون مرزی فارسی زبان قرار داشته که در آن قدرت فرستنده ها و تجهیزات نوین رادیویی به تنهایی کافی نبود. از این منظر، ورود سرویس فارسی رادیو هند به وب سایت، اپلیکیشن و بسترهای تعاملی دیجیتال را باید بخشی از نبرد برای حفظ مرجعیت جلب توجه و استمرار نفوذ در میان مخاطبان فارسی زبان دانست. این تحول نشان می دهد که سرویس های برون مرزی فارسی در قرن بیست و یکم دیگر فقط امواج رادیوی نیست بلکه به بخشی از دیپلماسی رسانه ای چند وجهی تبدیل شده است. از این رو، وضعیت کنونی سرویس فارسی رادیو هند را همانند بسیاری دیگر از رادیوهای برون مرزی کشورهای غربی باید وضعیتی انتقالی دانست: بقا در سطح نهادی، همراه با نیاز مداوم به بازتعریف خود در سطح فناوری، پلتفرم و مخاطب.
در یک جمع بندی ساده، تاریخ سرویس فارسی رادیوی برون مرزی هند را می توان در سه محور اصلی صورت بندی کرد: پیدایش در متن جنگ جهانی دوم و رقابت تبلیغاتی؛ تداوم به عنوان رسانه ای برای ارتباط پایدار با ایران و فارسی زبانان و گذار تدریجی از الگوی کلاسیک موج کوتاه به الگوی ترکیبی رادیو و رسانۀ دیجیتال. ویژگی این سرویس در آن است که هند از طریق آن توانسته است روایتی نسبتاً پیوسته از خود را به مخاطب فارسی زبان عرضه کند؛ روایتی که در آن تاریخ، فرهنگ، موسیقی، توسعه، همکاری های علمی و مناسبات سیاسی در کنار یکدیگر قرار می گیرند.
در حالی که بسیاری از رادیوهای خارجی غربی از ابتدا با مأموریت جهانی و برون مرزی تعریف شده اند، رادیو هند از دل یک ماموریت «ملت سازی داخلی» و خدمات عمومی در جامعه ای بسیار متنوع بیرون آمده است. ساختار رسمی AIR نشان می دهد که بخش های داخلی، منطقه ای و برون مرزی در یک شبکۀ یکپارچه طراحی شده اند و رادیو نقش مهمی در یکپارچگی زبانی، فرهنگی و سیاسی داخل کشور دارد، در حالی‌که در بسیاری از کشورها رادیوی برون مرزی نهاد جداگانه ای از رادیوی داخلی است.
شبکۀ رادیویی برون مرزی هند در عین آن که یک نهاد بزرگ دولتی دارد، در دهه های اخیر شاهد رشد سریع رادیوهای تجاری و محلی نیز بوده است، به گونه ای که پژوهش های تازه به دوگانه شدن رادیوی هند میان شکل سنتی دولتی و شکل تجاری ـ تعامل محور اشاره می کنند. از این نظر، هند بیش از بسیاری از کشورها، ترکیبی از رادیوهای دولتی، تجاری و محلی، با سیاست های تنظیمی خاص خود را در یک میدان مشترک دارد، در حالی‌که در بسیاری دیگر از نظام های ساسی یا رادیوی دولتی غالب است یا بازار آزاد رادیویی دست بالا را دارند.
از آغاز تا امروز
